The Rubaiyat
رباعیات
Headnote
Omar Khayyam (1048–1131) was not, in his own century, famous as a poet. He was the foremost mathematician and astronomer of his age in Persia: the geometer who classified and solved the cubic equations, the astronomer whom Malik-Shah commissioned to reform the calendar at Isfahan. The quatrains travelled under his name later, gathering as they went. No collection survives from his lifetime, and the earliest attributions begin decades after his death; by the time the great manuscript anthologies were compiled, hundreds of stray quatrains — some by known poets, many anonymous — had been drawn into the gravitational field of his reputation. Every edition of the Rubaiyat is therefore a judgment call. This translation renders the selection of Mohammad-Ali Foroughi and Qasem Ghani (Tehran, 1942), the standard modern critical choice: 178 quatrains sifted for consistency of voice and earliness of attestation, numbered here as in that edition. Where a quatrain also circulates under other poets’ names, the apparatus says so — the doubt belongs to the record, and the reader is owed it.
The ruba’i itself is the tightest argumentative form in Persian poetry: four hemistichs, the first pair laying down a scene or a premise, the third turning, the fourth landing the whole weight of the poem in one stroke. Khayyam’s quatrains are arguments in miniature, and they argue like the geometer he was — since no one has returned with news of heaven, since the wheel of the sky grinds the wise and the foolish alike, since the clay under your feet was once a face, therefore fill the cup now. The properties are few and concrete: the jug, the potter, the tulip, the green grass over a grave, the moon that will go on shining when it can no longer find us. Out of these he builds a body of verse that is skeptical without bitterness and hedonist without frenzy — the voice of a man who has measured the heavens and concluded that one breath of the present is the only property worth holding.
English readers have known this poetry, since 1859, almost entirely through Edward FitzGerald — and FitzGerald, by his own cheerful admission, was not translating. He fused quatrains, invented others, strung the whole onto a day-long narrative frame of his own devising, and dressed it in a Victorian music that is his real and lasting achievement. “A jug of wine, a loaf of bread — and thou” and “the moving finger writes” are FitzGerald; what Khayyam wrote is leaner, stranger, and more direct. This edition is the other contract: each quatrain rendered faithfully from the Persian, one English line per hemistich, in the Foroughi–Ghani order, with the source text facing. No rhyme is forced on the sense; where FitzGerald’s famous lines shadow a genuine original, the notes point across so the reader can see both what the Persian says and what the Victorian made of it. The wit, the chill, and the tenderness are Khayyam’s own; they need no improving.
Rise, my idol — come, for our heart’s sake;
solve our difficulty with your own beauty:
one jug of wine, that we may drink together,
before they make jugs out of our clay.
solve our difficulty with your own beauty:
one jug of wine, that we may drink together,
before they make jugs out of our clay.
برخیز بتا بیا ز بهر دل ما
حل کن به جمال خویشتن مشکل ما
یک کوزه شراب تا به هم نوش کنیم
زآن پیش که کوزهها کنند از گل ما
حل کن به جمال خویشتن مشکل ما
یک کوزه شراب تا به هم نوش کنیم
زآن پیش که کوزهها کنند از گل ما
Since no one stands surety for tomorrow,
keep it glad for now, this brooding heart;
drink wine by moonlight, O moon — for the moon
will shine a long while yet, and not find us.
keep it glad for now, this brooding heart;
drink wine by moonlight, O moon — for the moon
will shine a long while yet, and not find us.
چون عهده نمیشود کسی فردا را
حالی خوش دار این دل پرسودا را
می نوش به ماهتاب ای ماه که ماه
بسیار بتابد و نیابد ما را
حالی خوش دار این دل پرسودا را
می نوش به ماهتاب ای ماه که ماه
بسیار بتابد و نیابد ما را
The Qur’an, which they call the supreme word,
they read only now and then, not all the time;
but round the cup there lodges an abiding verse
they read in every place, for ever.
they read only now and then, not all the time;
but round the cup there lodges an abiding verse
they read in every place, for ever.
قرآن که مهین کلام خوانند آن را
گهگاه نه بر دوام خوانند آن را
بر گرد پیاله آیتی هست مقیم
کاندر همه جا مدام خوانند آن را
گهگاه نه بر دوام خوانند آن را
بر گرد پیاله آیتی هست مقیم
کاندر همه جا مدام خوانند آن را
If you don’t drink wine, don’t taunt the drunk;
don’t lay your foundations on cunning and tricks;
and don’t preen yourself on not drinking wine:
you swallow a hundred mouthfuls that wine is slave to.
don’t lay your foundations on cunning and tricks;
and don’t preen yourself on not drinking wine:
you swallow a hundred mouthfuls that wine is slave to.
گر می نخوری طعنه مزن مستان را
بنیاد مکن تو حیله و دستان را
تو غره بدان مشو که می مینخوری
صد لقمه خوری که می غلام است آن را
بنیاد مکن تو حیله و دستان را
تو غره بدان مشو که می مینخوری
صد لقمه خوری که می غلام است آن را
Though color and scent are mine, and both are lovely —
cheek like the tulip, tall as the cypress —
it was never made plain why, in the pleasure-house of dust,
the Painter of pre-eternity adorned me at all.
cheek like the tulip, tall as the cypress —
it was never made plain why, in the pleasure-house of dust,
the Painter of pre-eternity adorned me at all.
هر چند که رنگ و بوی زیباست مرا
چون لاله رخ و چو سرو بالاست مرا
معلوم نشد که در طربخانۀ خاک
نقاش ازل بهر چه آراست مرا
چون لاله رخ و چو سرو بالاست مرا
معلوم نشد که در طربخانۀ خاک
نقاش ازل بهر چه آراست مرا
Ourselves, wine, a minstrel, and this ruined corner —
soul and heart and cup and clothes steeped in wine’s dregs —
free of the hope of mercy and the fear of torment,
loose of earth and wind and fire and water.
soul and heart and cup and clothes steeped in wine’s dregs —
free of the hope of mercy and the fear of torment,
loose of earth and wind and fire and water.
ماییم و می و مطرب و این کنج خراب
جان و دل و جام و جامه پر درد شراب
فارغ ز امید رحمت و بیم عذاب
آزاد ز خاک و باد و از آتش و آب
جان و دل و جام و جامه پر درد شراب
فارغ ز امید رحمت و بیم عذاب
آزاد ز خاک و باد و از آتش و آب
The cloud came and wept again over the green;
without rose-colored wine one ought not live;
this green that is our gazing-ground today —
whose gazing-ground will the green of our dust be?
without rose-colored wine one ought not live;
this green that is our gazing-ground today —
whose gazing-ground will the green of our dust be?
ابر آمد و باز بر سر سبزه گریست
بی بادهٔ گلرنگ نمیباید زیست
این سبزه که امروز تماشاگه ماست
تا سبزهٔ خاک ما تماشاگه کیست
بی بادهٔ گلرنگ نمیباید زیست
این سبزه که امروز تماشاگه ماست
تا سبزهٔ خاک ما تماشاگه کیست
Now that your fortune’s rose is heavy with bloom,
why does your hand sit idle of the wine-cup?
Drink wine: time is a treacherous enemy,
and such a day is hard to find again.
why does your hand sit idle of the wine-cup?
Drink wine: time is a treacherous enemy,
and such a day is hard to find again.
اکنون که گل سعادتت پربار است
دست تو ز جام می چرا بیکار است
می خور که زمانه دشمنی غدار است
دریافتن روز چنین دشوار است
دست تو ز جام می چرا بیکار است
می خور که زمانه دشمنی غدار است
دریافتن روز چنین دشوار است
Today you have no purchase on tomorrow,
and brooding on tomorrow is nothing but black fancy;
do not waste this breath, if your heart is not mad:
no price is written on the rest of this life.
and brooding on tomorrow is nothing but black fancy;
do not waste this breath, if your heart is not mad:
no price is written on the rest of this life.
امروز تو را دسترس فردا نیست
واندیشهٔ فردات به جز سودا نیست
ضایع مکن این دم ار دلت شیدا نیست
کاین باقی عمر را بها پیدا نیست
واندیشهٔ فردات به جز سودا نیست
ضایع مکن این دم ار دلت شیدا نیست
کاین باقی عمر را بها پیدا نیست
O you who came hot-foot from the world of spirit,
dazed by the five and the four, the six and the seven:
drink wine — you do not know where you came from;
be glad — you do not know where you go.
dazed by the five and the four, the six and the seven:
drink wine — you do not know where you came from;
be glad — you do not know where you go.
ای آمده از عالم روحانی تفت
حیران شده در پنج و چهار و شش و هفت
می نوش ندانی ز کجا آمدهای
خوش باش ندانی به کجا خواهی رفت
حیران شده در پنج و چهار و شش و هفت
می نوش ندانی ز کجا آمدهای
خوش باش ندانی به کجا خواهی رفت
O wheel of heaven, ruin comes of your spite;
injustice is your oldest habit.
And you, earth: were they to split open your breast,
what wealth of precious stones is in your breast!
injustice is your oldest habit.
And you, earth: were they to split open your breast,
what wealth of precious stones is in your breast!
ای چرخ فلک خرابی از کینهٔ توست
بیدادگری شیوهٔ دیرینهٔ توست
ای خاک اگر سینه تو بشکافند
بس گوهر قیمتی که در سینهٔ توست
بیدادگری شیوهٔ دیرینهٔ توست
ای خاک اگر سینه تو بشکافند
بس گوهر قیمتی که در سینهٔ توست
O heart, since time makes you grieve,
since the pure spirit quits your body without warning,
sit on the green and live glad a few days,
before green springs out of your dust.
since the pure spirit quits your body without warning,
sit on the green and live glad a few days,
before green springs out of your dust.
ای دل چو زمانه میکند غمناکت
ناگه برود ز تن روان پاکت
بر سبزه نشین و خوش بزی روزی چند
زآن پیش که سبزه بر دمد از خاکت
ناگه برود ز تن روان پاکت
بر سبزه نشین و خوش بزی روزی چند
زآن پیش که سبزه بر دمد از خاکت
This sea of being surfaced out of the hidden;
no one has pierced the pearl of its truth;
each man has said his say out of fancy —
the face of what is, none knows how to tell.
no one has pierced the pearl of its truth;
each man has said his say out of fancy —
the face of what is, none knows how to tell.
این بحر وجود آمده بیرون ز نهفت
کس نیست که این گوهر تحقیق بسفت
هر کس سخنی از سر سودا گفتند
زآن روی که هست کس نمیداند گفت
کس نیست که این گوهر تحقیق بسفت
هر کس سخنی از سر سودا گفتند
زآن روی که هست کس نمیداند گفت
This jug was a moaning lover once, like me,
caught fast in the curl of some beauty’s hair;
this handle you see at its neck
was a hand that lay round a sweetheart’s neck.
caught fast in the curl of some beauty’s hair;
this handle you see at its neck
was a hand that lay round a sweetheart’s neck.
این کوزه چو من عاشق زاری بودهست
در بند سر زلف نگاری بودهست
این دسته که بر گردن او میبینی
دستیست که بر گردن یاری بودهست
در بند سر زلف نگاری بودهست
این دسته که بر گردن او میبینی
دستیست که بر گردن یاری بودهست
This jug, the water-bowl of a hired man,
is made of a king’s eye, a vizier’s heart;
each cup of wine in a hungover hand
is made of a drunkard’s cheek, a veiled girl’s lip.
is made of a king’s eye, a vizier’s heart;
each cup of wine in a hungover hand
is made of a drunkard’s cheek, a veiled girl’s lip.
این کوزه که آبخوارهٔ مزدوریست
از دیدهٔ شاهی و دل دستوریست
هر کاسهٔ می که بر کف مخموریست
از عارض مستی و لب مستوریست
از دیدهٔ شاهی و دل دستوریست
هر کاسهٔ می که بر کف مخموریست
از عارض مستی و لب مستوریست
This old caravanserai they call the world,
stall of the piebald steed of morning and evening,
is a feast a hundred Jamshids left behind,
a palace where a hundred Bahrams took their rest.
stall of the piebald steed of morning and evening,
is a feast a hundred Jamshids left behind,
a palace where a hundred Bahrams took their rest.
این کهنه رباط را که عالم نام است
وآرامگه ابلق صبح و شام است
بزمیست که واماندۀ صد جمشید است
قصریست که تکیهگاه صد بهرام است
وآرامگه ابلق صبح و شام است
بزمیست که واماندۀ صد جمشید است
قصریست که تکیهگاه صد بهرام است
This turn of life — a day, two days, three — has passed
like water down the stream-bed, wind across the plain;
grief for two days has never crossed my mind:
the day that has not come, and the day that is gone.
like water down the stream-bed, wind across the plain;
grief for two days has never crossed my mind:
the day that has not come, and the day that is gone.
این یک دو سه روز نوبت عمر گذشت
چون آب به جویبار و چون باد به دشت
هرگز غم دو روز مرا یاد نگشت
روزی که نیامدهست و روزی که گذشت
چون آب به جویبار و چون باد به دشت
هرگز غم دو روز مرا یاد نگشت
روزی که نیامدهست و روزی که گذشت
On the rose’s face the Nowruz breeze is sweet;
on the garden lawn a heart-kindling face is sweet;
nothing you can say of yesterday, gone now, is sweet —
be glad, leave yesterday alone: today is sweet.
on the garden lawn a heart-kindling face is sweet;
nothing you can say of yesterday, gone now, is sweet —
be glad, leave yesterday alone: today is sweet.
بر چهرۀ گل نسیم نوروز خوش است
در صحن چمن روی دلافروز خوش است
از دی که گذشت هر چه گویی خوش نیست
خوش باش و ز دی مگو که امروز خوش است
در صحن چمن روی دلافروز خوش است
از دی که گذشت هر چه گویی خوش نیست
خوش باش و ز دی مگو که امروز خوش است
Before you and me there were nights and days,
and the turning sky was already at its work;
wherever you set your foot on the face of the earth,
it was the pupil of some beauty’s eye.
and the turning sky was already at its work;
wherever you set your foot on the face of the earth,
it was the pupil of some beauty’s eye.
پیش از من و تو لیل و نهاری بودهست
گردنده فلک نیز بکاری بوده است
هرجا که قدم نهی تو بر روی زمین
آن مردمک چشم نگاری بودهست
گردنده فلک نیز بکاری بوده است
هرجا که قدم نهی تو بر روی زمین
آن مردمک چشم نگاری بودهست
How long shall I lay brick upon the face of the sea?
I am sick of the idol-worshippers of the temple.
Khayyam — who said there is going to be a hell?
Who went to hell? And who came back from heaven?
I am sick of the idol-worshippers of the temple.
Khayyam — who said there is going to be a hell?
Who went to hell? And who came back from heaven?
تا چند زنم به روی دریاها خشت
بیزار شدم ز بتپرستان کنشت
خیام ، که گفت دوزخی خواهد بود
که رفت به دوزخ و که آمد ز بهشت
بیزار شدم ز بتپرستان کنشت
خیام ، که گفت دوزخی خواهد بود
که رفت به دوزخ و که آمد ز بهشت
A cup whose parts were once joined whole —
even the drunkard thinks it wrong to break;
so many a darling head and foot, hand and wrist —
joined by whose love? broken in whose hate?
even the drunkard thinks it wrong to break;
so many a darling head and foot, hand and wrist —
joined by whose love? broken in whose hate?
ترکیب پیالهای که در هم پیوست
بشکستن آن روا نمیدارد مست
چندین سر و پای نازنین از سر و دست
از مهر که پیوست و به کین که شکست
بشکستن آن روا نمیدارد مست
چندین سر و پای نازنین از سر و دست
از مهر که پیوست و به کین که شکست
Since this compound of elements is yours for one breath,
go, live glad, though the time of it wrongs you;
keep company with men of sense — for the stuff of your body
is a dust, a breeze, a haze, a breath.
go, live glad, though the time of it wrongs you;
keep company with men of sense — for the stuff of your body
is a dust, a breeze, a haze, a breath.
ترکیب طبایع چو به کام تو دمیست
رو شاد بزی اگرچه بر تو ستمیست
با اهل خرد باش که اصل تن تو
گردی و نسیمی و غباری و دمیست
رو شاد بزی اگرچه بر تو ستمیست
با اهل خرد باش که اصل تن تو
گردی و نسیمی و غباری و دمیست
Now that the Nowruz cloud has washed the tulip’s face,
get up, and set your purpose on a cup of wine:
this green that is your gazing-ground today
will all be growing, tomorrow, out of your dust.
get up, and set your purpose on a cup of wine:
this green that is your gazing-ground today
will all be growing, tomorrow, out of your dust.
چون ابر به نوروز رخ لاله بشست
برخیز و به جام باده کن عزم درست
کاین سبزه که امروز تماشاگه توست
فردا همه از خاک تو برخواهد رست
برخیز و به جام باده کن عزم درست
کاین سبزه که امروز تماشاگه توست
فردا همه از خاک تو برخواهد رست
When the drunk nightingale found its way into the garden
and found the rose’s face and the wine-cup laughing,
it came and said in my ear, in the wordless tongue of things:
"Seize it: the life that is gone cannot be found."
and found the rose’s face and the wine-cup laughing,
it came and said in my ear, in the wordless tongue of things:
"Seize it: the life that is gone cannot be found."
چون بلبل مست راه در بستان یافت
روی گل و جام باده را خندان یافت
آمد به زبان حال در گوشم گفت
دریاب که عمر رفته را نتوان یافت
روی گل و جام باده را خندان یافت
آمد به زبان حال در گوشم گفت
دریاب که عمر رفته را نتوان یافت
Since the wheel never turned to one wise man’s wish,
count the heavens seven, or count them eight, as you like;
since you must die, and every desire be dropped,
what difference — the ant eats you in the grave, or the wolf on the plain?
count the heavens seven, or count them eight, as you like;
since you must die, and every desire be dropped,
what difference — the ant eats you in the grave, or the wolf on the plain?
چون چرخ به کام یک خردمند نگشت
خواهی تو فلک هفت شمر خواهی هشت
چون باید مرد و آرزوها همه هشت
چه مور خورد به گور و چه گرگ به دشت
خواهی تو فلک هفت شمر خواهی هشت
چون باید مرد و آرزوها همه هشت
چه مور خورد به گور و چه گرگ به دشت
Take the cup in hand at Nowruz, like the tulip,
and if the chance is yours, with a tulip-cheeked one too;
drink wine and be merry, for this old wheel
will suddenly bring you down to dust.
and if the chance is yours, with a tulip-cheeked one too;
drink wine and be merry, for this old wheel
will suddenly bring you down to dust.
چون لاله به نوروز قدح گیر به دست
با لالهرخی اگر تو را فرصت هست
می نوش به خرمی که این چرخ کهن
ناگاه تو را چو خاک گرداند پست
با لالهرخی اگر تو را فرصت هست
می نوش به خرمی که این چرخ کهن
ناگاه تو را چو خاک گرداند پست
Since truth and certainty are not in our hands,
we cannot sit out a lifetime hoping against doubt;
careful, then — never set the cup of wine out of your palm:
in unknowing, a man is the same, sober or drunk.
we cannot sit out a lifetime hoping against doubt;
careful, then — never set the cup of wine out of your palm:
in unknowing, a man is the same, sober or drunk.
چون نیست حقیقت و یقین اندر دست
نتوان به امید شک همه عمر نشست
هان تا ننهیم جام می از کف دست
در بیخبری مرد چه هشیار و چه مست
نتوان به امید شک همه عمر نشست
هان تا ننهیم جام می از کف دست
در بیخبری مرد چه هشیار و چه مست
Since all you hold, of all there is, is wind in the hand,
since all there is, is shortfall and breakage,
take it that all that is in the world, is not,
and fancy that all that is not in the world, is.
since all there is, is shortfall and breakage,
take it that all that is in the world, is not,
and fancy that all that is not in the world, is.
چون نیست ز هرچه هست جز باد به دست
چون هست به هرچه هست نقصان و شکست
انگار که هرچه هست در عالم نیست
پندار که هرچه نیست در عالم هست
چون هست به هرچه هست نقصان و شکست
انگار که هرچه هست در عالم نیست
پندار که هرچه نیست در عالم هست
The dust beneath any ignorant foot
is an idol’s palm, the face of some beloved;
every brick on a palace battlement
is the finger of a vizier or the head of a sultan.
is an idol’s palm, the face of some beloved;
every brick on a palace battlement
is the finger of a vizier or the head of a sultan.
خاکی که به زیر پای هر نادانیست
کفّ صنمیّ و چهرهٔ جانانیست
هر خشت که بر کنگرهٔ ایوانیست
انگشت وزیر یا سر سلطانیست
کفّ صنمیّ و چهرهٔ جانانیست
هر خشت که بر کنگرهٔ ایوانیست
انگشت وزیر یا سر سلطانیست
Since the Keeper arranged the compound of the elements,
why did he cast it down into shortfall and decay?
If the form came out fair, what was the breaking for?
And if it came out foul — whose fault are these forms?
why did he cast it down into shortfall and decay?
If the form came out fair, what was the breaking for?
And if it came out foul — whose fault are these forms?
دارنده چو ترکیب طبایع آراست
از بهر چه اوفکندش اندر کم و کاست
گر نیک آمد شکستن از بهر چه بود
ور نیک نیامد این صور عیب که راست
از بهر چه اوفکندش اندر کم و کاست
گر نیک آمد شکستن از بهر چه بود
ور نیک نیامد این صور عیب که راست
Behind the curtain of secrets no one has a way;
of this contrivance no soul has any knowledge;
there is no lodging-place except in the heart of the dust;
drink wine — for such tales are not short.
of this contrivance no soul has any knowledge;
there is no lodging-place except in the heart of the dust;
drink wine — for such tales are not short.
در پردۀ اسرار کسی را ره نیست
زین تعبیه جان هیچکس آگه نیست
جز در دل خاک هیچ منزلگه نیست
می خور که چنین فسانهها کوته نیست
زین تعبیه جان هیچکس آگه نیست
جز در دل خاک هیچ منزلگه نیست
می خور که چنین فسانهها کوته نیست
I was asleep, and a man of sense said to me:
"From sleep the rose of joy has bloomed for no one;
why be at a thing that is the twin of death?
Drink wine — beneath the dust you must sleep."
"From sleep the rose of joy has bloomed for no one;
why be at a thing that is the twin of death?
Drink wine — beneath the dust you must sleep."
در خواب بدم مرا خردمندی گفت
کز خواب کسی را گل شادی نشکفت
کاری چه کنی که با اجل باشد جفت؟
می خور که به زیر خاک میباید خفت
کز خواب کسی را گل شادی نشکفت
کاری چه کنی که با اجل باشد جفت؟
می خور که به زیر خاک میباید خفت
In the circle that is our coming and going,
neither a beginning nor an end can be seen;
no one gets one breath of truth out on this matter:
this coming — from where? and this going — to where?
neither a beginning nor an end can be seen;
no one gets one breath of truth out on this matter:
this coming — from where? and this going — to where?
در دایرهای که آمد و رفتن ماست
او را نه بدایت نه نهایت پیداست
کس مینزند دمی در این معنی راست
کاین آمدن از کجا و رفتن به کجاست
او را نه بدایت نه نهایت پیداست
کس مینزند دمی در این معنی راست
کاین آمدن از کجا و رفتن به کجاست
In the season of spring, if an idol of houri stock
hands me one goblet of wine at the green field’s edge,
however ugly the common run may find it,
a dog is better than I am if I name paradise.
hands me one goblet of wine at the green field’s edge,
however ugly the common run may find it,
a dog is better than I am if I name paradise.
در فصل بهار اگر بتی حور سرشت
یک ساغر می دهد مرا بر لب کشت
هر چند به نزد عامه این باشد زشت
سگ به ز من است اگر برم نام بهشت
یک ساغر می دهد مرا بر لب کشت
هر چند به نزد عامه این باشد زشت
سگ به ز من است اگر برم نام بهشت
Grasp it: you will go, parted from your spirit;
you will go behind the curtain of annihilation’s secrets.
Drink wine: you do not know where you came from;
be glad: you do not know where you will go.
you will go behind the curtain of annihilation’s secrets.
Drink wine: you do not know where you came from;
be glad: you do not know where you will go.
دریاب که از روح جدا خواهی رفت
در پردۀ اسرار فنا خواهی رفت
می نوش ندانی از کجا آمدهای
خوش باش ندانی به کجا خواهی رفت
در پردۀ اسرار فنا خواهی رفت
می نوش ندانی از کجا آمدهای
خوش باش ندانی به کجا خواهی رفت
Saki, the rose and the green have come into high revel;
grasp it — one week more and they are dust.
Drink wine, pick a rose; for while you stand looking,
the rose has gone to dust and the green to dry straw.
grasp it — one week more and they are dust.
Drink wine, pick a rose; for while you stand looking,
the rose has gone to dust and the green to dry straw.
ساقی گل و سبزه بس طربناک شدهست
دریاب که هفته دگر خاک شدهست
می نوش و گلی بچین که تا درنگری
گل خاک شدهست و سبزه خاشاک شدهست
دریاب که هفته دگر خاک شدهست
می نوش و گلی بچین که تا درنگری
گل خاک شدهست و سبزه خاشاک شدهست
A life gone dark on me, and work that won’t come right;
trouble always mounting, ease in shortfall and decline.
Thanks be to God: whatever the stuff of affliction is,
we never have to beg it from anyone else.
trouble always mounting, ease in shortfall and decline.
Thanks be to God: whatever the stuff of affliction is,
we never have to beg it from anyone else.
عمریست مرا تیره و کاریست نه راست
محنت همه افزوده و راحت کم و کاست
شکر ایزد را که آنچه اسباب بلاست
ما را ز کس دگر نمیباید خواست
محنت همه افزوده و راحت کم و کاست
شکر ایزد را که آنچه اسباب بلاست
ما را ز کس دگر نمیباید خواست
The season of roses, the streamside, the green field’s edge,
with two or three companions and a doll of houri stock:
bring out the bowl — for the drinkers of the dawn draught
are at rest from the mosque and free of the temple.
with two or three companions and a doll of houri stock:
bring out the bowl — for the drinkers of the dawn draught
are at rest from the mosque and free of the temple.
فصل گل و طرف جویبار و لب کشت
با یک دو سه اهل و لعبتی حورسرشت
پیش آر قدح که بادهنوشان صبوح
آسوده ز مسجدند و فارغ ز کنشت
با یک دو سه اهل و لعبتی حورسرشت
پیش آر قدح که بادهنوشان صبوح
آسوده ز مسجدند و فارغ ز کنشت
If the branch of permanence has sprouted from the root of your luck,
and if life sits snug on your body like a coat,
in the tent of the body — a sunshade lent you —
take care, do not lean: its four pegs are loose.
and if life sits snug on your body like a coat,
in the tent of the body — a sunshade lent you —
take care, do not lean: its four pegs are loose.
گر شاخ بقا ز بیخ بختت رستست
ور بر تن تو عمر لباسی چستست
در خیمه تن که سایبانیست ترا
هان تکیه مکن که چارمیخش سستست
ور بر تن تو عمر لباسی چستست
در خیمه تن که سایبانیست ترا
هان تکیه مکن که چارمیخش سستست
They say paradise with its houris is sweet;
I say the juice of the grape is sweet.
Take this cash and keep your hand off that credit:
the sound of a drum is sweet — from far away.
I say the juice of the grape is sweet.
Take this cash and keep your hand off that credit:
the sound of a drum is sweet — from far away.
گویند کسان بهشت با حور خوش است
من میگویم که آب انگور خوش است
این نقد بگیر و دست از آن نسیه بدار
کآواز دهل شنیدن از دور خوش است
من میگویم که آب انگور خوش است
این نقد بگیر و دست از آن نسیه بدار
کآواز دهل شنیدن از دور خوش است
They tell me the drunkard ends in hell:
a contested saying — no heart can be fastened on it.
If lover and wine-drinker are bound for hell,
tomorrow you will see paradise bare as the palm of a hand.
a contested saying — no heart can be fastened on it.
If lover and wine-drinker are bound for hell,
tomorrow you will see paradise bare as the palm of a hand.
گویند مرا که دوزخی باشد مست
قولیست خلاف ، دل در آن نتوان بست
گر عاشق و میخواره به دوزخ باشند
فردا بینی بهشت همچون کف دست
قولیست خلاف ، دل در آن نتوان بست
گر عاشق و میخواره به دوزخ باشند
فردا بینی بهشت همچون کف دست
I have no idea whether he who kneaded me
fitted me out for paradise or for hideous hell.
A cup, an idol, a lute at the edge of the green:
the three in cash for me — and paradise, on credit, for you.
fitted me out for paradise or for hideous hell.
A cup, an idol, a lute at the edge of the green:
the three in cash for me — and paradise, on credit, for you.
من هیچ ندانم که مرا آنکه سرشت
از اهل بهشت کرد یا دوزخ زشت
جامی و بتی و بربطی بر لب کشت
این هرسه مرا نقد و تو را نسیه بهشت
از اهل بهشت کرد یا دوزخ زشت
جامی و بتی و بربطی بر لب کشت
این هرسه مرا نقد و تو را نسیه بهشت
Moonlight has split open the skirt of night with light;
drink wine — no finer moment than this will be found.
Be glad, and do not brood: for moonlight in plenty
will shine on the dust above our heads, one by one.
drink wine — no finer moment than this will be found.
Be glad, and do not brood: for moonlight in plenty
will shine on the dust above our heads, one by one.
مهتاب به نور دامن شب بشکافت
می نوش دمی بهتر از این نتوان یافت
خوش باش و میندیش که مهتاب بسی
اندر سر خاک یک به یک خواهد تافت
می نوش دمی بهتر از این نتوان یافت
خوش باش و میندیش که مهتاب بسی
اندر سر خاک یک به یک خواهد تافت
Drinking wine and being glad is my rite;
being free of unbelief and belief is my religion.
I asked the bride of the world, "What is your bride-price?"
She said, "Your glad heart is my bride-price."
being free of unbelief and belief is my religion.
I asked the bride of the world, "What is your bride-price?"
She said, "Your glad heart is my bride-price."
می خوردن و شاد بودن آیین من است
فارغ بودن ز کفر و دین دین من است
گفتم به عروس دهر کابین تو چیست
گفتا دل خرم تو کابین من است
فارغ بودن ز کفر و دین دین من است
گفتم به عروس دهر کابین تو چیست
گفتا دل خرم تو کابین من است
Wine is molten ruby and the flask is its mine;
the cup is a body whose wine is the soul;
that crystal bowl that stands laughing with wine
is a tear in which heart’s blood lies hidden.
the cup is a body whose wine is the soul;
that crystal bowl that stands laughing with wine
is a tear in which heart’s blood lies hidden.
می لعل مذاب است و صراحی کان است
جسم است پیاله و شرابش جان است
آن جام بلورین که ز می خندان است
اشکی است که خون دل در او پنهان است
جسم است پیاله و شرابش جان است
آن جام بلورین که ز می خندان است
اشکی است که خون دل در او پنهان است
Drink wine — this is life everlasting;
this, all that youth’s season will yield you:
the hour of roses, of wine, of companions far gone —
be glad one breath, for this is what life is.
this, all that youth’s season will yield you:
the hour of roses, of wine, of companions far gone —
be glad one breath, for this is what life is.
می نوش که عمر جاودانی این است
خود حاصلت از دور جوانی این است
هنگام گل و باده و یاران سرمست
خوش باش دمی که زندگانی این است
خود حاصلت از دور جوانی این است
هنگام گل و باده و یاران سرمست
خوش باش دمی که زندگانی این است
The good and the evil that are in man’s nature,
the joy and the grief that are in fate and decree —
do not charge them to the wheel: in reason’s road
the wheel is a thousand times more helpless than you.
the joy and the grief that are in fate and decree —
do not charge them to the wheel: in reason’s road
the wheel is a thousand times more helpless than you.
نیکی و بدی که در نهاد بشر است
شادی و غمی که در قضا و قدر است
با چرخ مکن حواله کاندر ره عقل
چرخ از تو هزار بار بیچارهتر است
شادی و غمی که در قضا و قدر است
با چرخ مکن حواله کاندر ره عقل
چرخ از تو هزار بار بیچارهتر است
On every plain where a bed of tulips has grown,
the red of it was once the blood of a king;
every violet stem that rises from the earth
is a mole that once lay on a beauty’s cheek.
the red of it was once the blood of a king;
every violet stem that rises from the earth
is a mole that once lay on a beauty’s cheek.
در هر دشتی که لالهزاری بودهست
از سرخی خون شهریاری بودهست
هر شاخ بنفشه کز زمین میروید
خالیست که بر رخ نگاری بودهست
از سرخی خون شهریاری بودهست
هر شاخ بنفشه کز زمین میروید
خالیست که بر رخ نگاری بودهست
Every atom in the dust of any field
was a crown and a signet before me and you;
brush the dust from your darling’s cheek gently —
it too was once the fair cheek of a darling.
was a crown and a signet before me and you;
brush the dust from your darling’s cheek gently —
it too was once the fair cheek of a darling.
هر ذره که در خاک زمینی بودهست
پیش از من و تو تاج و نگینی بودهست
گرد از رخ نازنین به آزرم فشان
کآن هم رخ خوب نازنینی بودهست
پیش از من و تو تاج و نگینی بودهست
گرد از رخ نازنین به آزرم فشان
کآن هم رخ خوب نازنینی بودهست
Every green blade grown at the rim of a stream,
you would say, has grown from an angel-natured lip;
do not set your foot on the green in contempt:
that green has grown from the clay of a tulip-cheeked one.
you would say, has grown from an angel-natured lip;
do not set your foot on the green in contempt:
that green has grown from the clay of a tulip-cheeked one.
هر سبزه که بر کنار جویی رستهست
گویی ز لب فرشتهخویی رستهست
پا بر سر سبزه تا به خواری ننهی
کآن سبزه ز خاک لالهرویی رستهست
گویی ز لب فرشتهخویی رستهست
پا بر سر سبزه تا به خواری ننهی
کآن سبزه ز خاک لالهرویی رستهست
Those who became the encompassing sea of culture and learning,
and in the gathering of perfection became the companions’ candle —
they made no road out of this dark night;
they told a fable, and went back into sleep.
and in the gathering of perfection became the companions’ candle —
they made no road out of this dark night;
they told a fable, and went back into sleep.
آنان که محیط فضل و آداب شدند
در جمع کمال شمع اصحاب شدند
ره زین شب تاریک نبردند برون
گفتند فسانهای و در خواب شدند
در جمع کمال شمع اصحاب شدند
ره زین شب تاریک نبردند برون
گفتند فسانهای و در خواب شدند
The one they have galloped onto the plain of causes —
without him they had already settled all the business;
today they throw down a pretext before him;
tomorrow will be all that they fashioned beforehand.
without him they had already settled all the business;
today they throw down a pretext before him;
tomorrow will be all that they fashioned beforehand.
آن را که به صحرای علل تاختهاند
بی او همه کارها بپرداختهاند
امروز بهانهای درانداختهاند
فردا همه آن بود که درساختهاند
بی او همه کارها بپرداختهاند
امروز بهانهای درانداختهاند
فردا همه آن بود که درساختهاند
Those who have grown old and these who are new,
each runs his single sprint after his own desire;
this old world remains to no one for keeps:
they went, and we go; others come, and will go.
each runs his single sprint after his own desire;
this old world remains to no one for keeps:
they went, and we go; others come, and will go.
آنها که کهن شدند و اینها که نوند
هر کس به مراد خویش یک تک به دوند
این کهنهجهان به کس نماند باقی
رفتند و رویم دیگر آیند و روند
هر کس به مراد خویش یک تک به دوند
این کهنهجهان به کس نماند باقی
رفتند و رویم دیگر آیند و روند
He who laid down the earth, the wheel, the spheres —
many the brand he has set on the grieving heart;
many a ruby lip and many musk-black curls
he has laid away in earth’s drum, in the casket of dust.
many the brand he has set on the grieving heart;
many a ruby lip and many musk-black curls
he has laid away in earth’s drum, in the casket of dust.
آنکس که زمین و چرخ و افلاک نهاد
بس داغ که او بر دل غمناک نهاد
بسیار لب چو لعل و زلفین چو مشک
در طبل زمین و حقهٔ خاک نهاد
بس داغ که او بر دل غمناک نهاد
بسیار لب چو لعل و زلفین چو مشک
در طبل زمین و حقهٔ خاک نهاد
They bring one and they snatch another away,
and to no one do they uncover the secret;
of fate they show us no more than this much:
it is the measure of our life they are measuring out.
and to no one do they uncover the secret;
of fate they show us no more than this much:
it is the measure of our life they are measuring out.
آرند یکی و دیگری بربایند
بر هیچکسی راز همینگشایند
ما را ز قضا جز این قدر ننمایند
پیمانهٔ عمر ماست میپیمایند
بر هیچکسی راز همینگشایند
ما را ز قضا جز این قدر ننمایند
پیمانهٔ عمر ماست میپیمایند
The orbs that are the dwellers of this portico
are the cause of the wise men’s wavering;
careful — do not lose the thread-end of reason:
those who govern there are themselves turned round and round.
are the cause of the wise men’s wavering;
careful — do not lose the thread-end of reason:
those who govern there are themselves turned round and round.
اجرام که ساکنان این ایواناند
اسباب تردد خردمنداناند
هان تا سر رشتهٔ خرد گم نکنی
کآنان که مدبرند سرگرداناند
اسباب تردد خردمنداناند
هان تا سر رشتهٔ خرد گم نکنی
کآنان که مدبرند سرگرداناند
From my coming there was no profit to the turning sky,
nor did my going add to its splendor and rank;
nor have my two ears ever heard from anyone
why this coming and this going of mine had to be.
nor did my going add to its splendor and rank;
nor have my two ears ever heard from anyone
why this coming and this going of mine had to be.
از آمدنم نبود گردون را سود
وز رفتن من جلال و جاهش نفزود
وز هیچ کسی نیز دو گوشم نشنود
کاین آمدن و رفتنم از بهر چه بود
وز رفتن من جلال و جاهش نفزود
وز هیچ کسی نیز دو گوشم نشنود
کاین آمدن و رفتنم از بهر چه بود
By bearing hardship a man becomes free;
when the drop endures the shell’s prison, it becomes a pearl.
If wealth won’t stay, then may the head stay in its place:
when the measure is emptied, it fills again.
when the drop endures the shell’s prison, it becomes a pearl.
If wealth won’t stay, then may the head stay in its place:
when the measure is emptied, it fills again.
از رنج کشیدن آدمی حر گردد
قطره چو کشد حبس صدف در گردد
گر مال نماند سر بماناد به جای
پیمانه چو شد تهی دگر پر گردد
قطره چو کشد حبس صدف در گردد
گر مال نماند سر بماناد به جای
پیمانه چو شد تهی دگر پر گردد
Alas — the capital has slipped out of the hand,
and at the hand of death many a heart has turned to blood;
no one has come back from that world whom I might ask
how it has gone with the travelers from this one.
and at the hand of death many a heart has turned to blood;
no one has come back from that world whom I might ask
how it has gone with the travelers from this one.
افسوس که سرمایه ز کف بیرون شد
وز دست اجل بسی جگرها خون شد
کس نآمد از آن جهان که پرسم از وی
کاحوال مسافران دنیا چون شد
وز دست اجل بسی جگرها خون شد
کس نآمد از آن جهان که پرسم از وی
کاحوال مسافران دنیا چون شد
Alas — the scroll of youth is folded shut,
and that fresh springtime of life has turned to Dey;
that bird of joy, whose name was youth —
alas, I do not know when it came or when it went.
and that fresh springtime of life has turned to Dey;
that bird of joy, whose name was youth —
alas, I do not know when it came or when it went.
افسوس که نامهٔ جوانی طی شد
و آن تازه بهار زندگانی دی شد
آن مرغ طرب که نام او بود شباب
افسوس ندانم که کی آمد کی شد
و آن تازه بهار زندگانی دی شد
آن مرغ طرب که نام او بود شباب
افسوس ندانم که کی آمد کی شد
Oh, the long age we shall not be, and the world will be —
neither name of us nor trace will be;
before this we were not, and nothing was amiss;
after this, when we are not, it will be just the same.
neither name of us nor trace will be;
before this we were not, and nothing was amiss;
after this, when we are not, it will be just the same.
ای بس که نباشیم و جهان خواهد بود
نی نام ز ما و نی نشان خواهد بود
زین پیش نبودیم و نبد هیچ خلل
زین پس چو نباشیم همان خواهد بود
نی نام ز ما و نی نشان خواهد بود
زین پیش نبودیم و نبد هیچ خلل
زین پس چو نباشیم همان خواهد بود
This reason that goes running down the road of bliss
tells you itself a hundred times a day:
seize this one breath of your time — for you are not
the green herb that they mow and that grows again.
tells you itself a hundred times a day:
seize this one breath of your time — for you are not
the green herb that they mow and that grows again.
این عقل که در ره سعادت پوید
روزی صد بار خود تو را میگوید
دریاب تو این یک دم وقتت که نهای
آن تره که بدروند و دیگر روید
روزی صد بار خود تو را میگوید
دریاب تو این یک دم وقتت که نهای
آن تره که بدروند و دیگر روید
This caravan of life passes strangely by;
seize the breath that passes with delight.
Saki, why swallow grief for the companions’ tomorrow?
Bring up the cup — the night is passing.
seize the breath that passes with delight.
Saki, why swallow grief for the companions’ tomorrow?
Bring up the cup — the night is passing.
این قافلهٔ عمر عجب میگذرد
دریاب دمی که با طرب میگذرد
ساقی غم فردای حریفان چه خوری
پیش آر پیاله را که شب میگذرد
دریاب دمی که با طرب میگذرد
ساقی غم فردای حریفان چه خوری
پیش آر پیاله را که شب میگذرد
Time is putting the bend into my back;
everything I set my hand to comes out ill;
my soul made ready to depart; I said, Do not go.
It said: What can I do? The house is falling down.
everything I set my hand to comes out ill;
my soul made ready to depart; I said, Do not go.
It said: What can I do? The house is falling down.
بر پشت من از زمانه تو میآید
وز من همه کار نانکو میآید
جان عزم رحیل کرد و گفتم بمرو
گفتا چه کنم خانه فرومیآید
وز من همه کار نانکو میآید
جان عزم رحیل کرد و گفتم بمرو
گفتا چه کنم خانه فرومیآید
Over heaven’s wheel no one has ever prevailed,
and the earth has never had its fill of eating men.
You preen yourself that it has not eaten you yet?
Don’t hurry — it will eat you too; it is not late.
and the earth has never had its fill of eating men.
You preen yourself that it has not eaten you yet?
Don’t hurry — it will eat you too; it is not late.
بر چرخ فلک هیچ کسی چیر نشد
وز خوردن آدمی زمین سیر نشد
مغرور بدانی که نخوردهست تو را
تعجیل مکن هم بخورد دیر نشد
وز خوردن آدمی زمین سیر نشد
مغرور بدانی که نخوردهست تو را
تعجیل مکن هم بخورد دیر نشد
Though they array the world before your eyes,
do not incline where the wise do not incline;
many like you will go and many will come:
snatch your own share before you are snatched away.
do not incline where the wise do not incline;
many like you will go and many will come:
snatch your own share before you are snatched away.
بر چشم تو عالم ارچه میآرایند
مگرای بدان که عاقلان نگرایند
بسیار چو تو روند و بسیار آیند
بربای نصیب خویش کت بربایند
مگرای بدان که عاقلان نگرایند
بسیار چو تو روند و بسیار آیند
بربای نصیب خویش کت بربایند
Since they drive the pen of fate across me without me,
why do they then reckon its good and evil mine?
Yesterday, without me; today, like yesterday, without me and you;
tomorrow — on what plea will they summon me before the Judge?
why do they then reckon its good and evil mine?
Yesterday, without me; today, like yesterday, without me and you;
tomorrow — on what plea will they summon me before the Judge?
بر من قلم قضا چو بی من رانند
پس نیک و بدش ز من چرا میدانند
دی بی من و امروز چو دی بی من و تو
فردا به چه حجتم به داور خوانند
پس نیک و بدش ز من چرا میدانند
دی بی من و امروز چو دی بی من و تو
فردا به چه حجتم به داور خوانند
How long will you be the captive of color and scent?
How long go chasing every ugly thing and fair?
Though you were Zamzam’s spring or the Water of Life,
in the end you will sink into the heart of the earth.
How long go chasing every ugly thing and fair?
Though you were Zamzam’s spring or the Water of Life,
in the end you will sink into the heart of the earth.
تا چند اسیر رنگ و بو خواهی شد
چند از پی هر زشت و نکو خواهی شد
گر چشمهٔ زمزمی و گر آب حیات
آخر به دل خاک فروخواهی شد
چند از پی هر زشت و نکو خواهی شد
گر چشمهٔ زمزمی و گر آب حیات
آخر به دل خاک فروخواهی شد
Until you tread the qalandar’s road, it will not come;
until you wash your face in the heart’s blood, it will not come;
why simmer vain fancies? — until, like the burnt-hearted,
you freely say goodbye to self, it will not come.
until you wash your face in the heart’s blood, it will not come;
why simmer vain fancies? — until, like the burnt-hearted,
you freely say goodbye to self, it will not come.
تا راه قلندری نپویی نشود
رخساره بخون دل نشویی نشود
سودا چه پزی تا که چو دلسوختگان
آزاد به ترک خود نگویی نشود
رخساره بخون دل نشویی نشود
سودا چه پزی تا که چو دلسوختگان
آزاد به ترک خود نگویی نشود
Since Venus and the moon first showed in the sky,
no one has seen a thing better than pure wine.
I am in wonder at the wine-sellers, for they —
better than what they sell, what will they buy?
no one has seen a thing better than pure wine.
I am in wonder at the wine-sellers, for they —
better than what they sell, what will they buy?
تا زهره و مه در آسمان گشت پدید
بهتر ز می ناب کسی هیچ ندید
من در عجبم ز میفروشان کایشان
به زآنکه فروشند چه خواهند خرید
بهتر ز می ناب کسی هیچ ندید
من در عجبم ز میفروشان کایشان
به زآنکه فروشند چه خواهند خرید
Since daily bread and length of life can’t be made more or less,
do not let the heart darken over less and more;
my business and yours, to the pattern my mind and yours would set,
is not to be shaped out of wax by our own hands.
do not let the heart darken over less and more;
my business and yours, to the pattern my mind and yours would set,
is not to be shaped out of wax by our own hands.
چون روزی و عمر بیش و کم نتوان کرد
دل را به کم و بیش دژم نتوان کرد
کار من و تو چنانکه رای من و توست
از موم به دست خویش هم نتوان کرد
دل را به کم و بیش دژم نتوان کرد
کار من و تو چنانکه رای من و توست
از موم به دست خویش هم نتوان کرد
The Living One who by His power fashions face and head
is the very one who always sets the enemy’s business right.
They say the flask-maker is no Muslim:
what do you say, then, of Him who makes the gourd?
is the very one who always sets the enemy’s business right.
They say the flask-maker is no Muslim:
what do you say, then, of Him who makes the gourd?
حیی که به قدرت سر و رو میسازد
همواره همو کار عدو میسازد
گویند قرابهگر مسلمان نبود
او را تو چه گویی که کدو میسازد
همواره همو کار عدو میسازد
گویند قرابهگر مسلمان نبود
او را تو چه گویی که کدو میسازد
When the world gives out the news of the fresh rose,
command, my idol, that wine be poured in measure;
as for houris and palaces, for paradise and hell,
sit unconcerned: all of that is so much rumor.
command, my idol, that wine be poured in measure;
as for houris and palaces, for paradise and hell,
sit unconcerned: all of that is so much rumor.
در دهر چو آواز گل تازه دهند
فرمای بتا که می بهاندازه دهند
از حور و قصور و ز بهشت و دوزخ
فارغ بنشین که آن هر آوازه دهند
فرمای بتا که می بهاندازه دهند
از حور و قصور و ز بهشت و دوزخ
فارغ بنشین که آن هر آوازه دهند
Whoever in this world has half a loaf,
and has some nest of a place to settle in,
who is no one’s servant and no one’s master —
say to him: live glad; he has a sweet world.
and has some nest of a place to settle in,
who is no one’s servant and no one’s master —
say to him: live glad; he has a sweet world.
در دهر هر آنکه نیمنانی دارد
از بهر نشست آشیانی دارد
نه خادم کس بود نه مخدوم کسی
گو شاد بزی که خوشجهانی دارد
از بهر نشست آشیانی دارد
نه خادم کس بود نه مخدوم کسی
گو شاد بزی که خوشجهانی دارد
The farmer Fate has sown and reaped many like us;
to swallow grief in vain brings in no profit;
fill the bowl with wine, set it quick into my palm,
that I may drink again: what was to be has all been.
to swallow grief in vain brings in no profit;
fill the bowl with wine, set it quick into my palm,
that I may drink again: what was to be has all been.
دهقان قضا بسی چو ما کشت و درود
غم خوردن بیهوده نمیدارد سود
پر کن قدح می به کفم درنه زود
تا باز خورم که بودنیها همه بود
غم خوردن بیهوده نمیدارد سود
پر کن قدح می به کفم درنه زود
تا باز خورم که بودنیها همه بود
A sweet day it is — the air not hot, not cold;
the cloud is washing the dust from the rose-garden’s face;
the nightingale, in its wordless tongue, to the yellow rose
keeps up its cry: wine must be drunk.
the cloud is washing the dust from the rose-garden’s face;
the nightingale, in its wordless tongue, to the yellow rose
keeps up its cry: wine must be drunk.
روزیست خوش و هوا نه گرم است و نه سرد
ابر از رخ گلزار همیشوید گرد
بلبل به زبان حال خود با گل زرد
فریاد همیکند که می باید خورد
ابر از رخ گلزار همیشوید گرد
بلبل به زبان حال خود با گل زرد
فریاد همیکند که می باید خورد
Before they bring the night-raid down on your head,
give the order: let them bring the rose-red wine.
You are not gold, you heedless fool, that they
should lay you in the earth and dig you out again.
give the order: let them bring the rose-red wine.
You are not gold, you heedless fool, that they
should lay you in the earth and dig you out again.
زآن پیش که بر سرت شبیخون آرند
فرمای که تا بادهٔ گلگون آرند
تو زر نهای ای غافل نادان که تو را
در خاک نهند و باز بیرون آرند
فرمای که تا بادهٔ گلگون آرند
تو زر نهای ای غافل نادان که تو را
در خاک نهند و باز بیرون آرند
How long will your life pass in worship of self,
or pass in chasing not-being and being?
Drink wine: a life that death is stalking
is better passed in sleep or drunkenness.
or pass in chasing not-being and being?
Drink wine: a life that death is stalking
is better passed in sleep or drunkenness.
عمرت تا کی به خودپرستی گذرد
یا در پی نیستی و هستی گذرد
می نوش که عمری که اجل در پی اوست
آن به که به خواب یا به مستی گذرد
یا در پی نیستی و هستی گذرد
می نوش که عمری که اجل در پی اوست
آن به که به خواب یا به مستی گذرد
No one has untied the knot of the secrets of death;
no one has set one step outside the circle;
I look from the beginner to the master:
helplessness in the hand of all whom mothers bore.
no one has set one step outside the circle;
I look from the beginner to the master:
helplessness in the hand of all whom mothers bore.
کس مشکل اسرار اجل را نگشاد
کس یک قدم از دایره بیرون ننهاد
من مینگرم ز مبتدی تا استاد
عجز است به دست هرکه از مادر زاد
کس یک قدم از دایره بیرون ننهاد
من مینگرم ز مبتدی تا استاد
عجز است به دست هرکه از مادر زاد
Trim your craving from the world, and live content;
break the tie that binds you to time’s good and bad;
take wine in palm, and a charmer’s curls — for soon
these few days too will pass, and will not stay.
break the tie that binds you to time’s good and bad;
take wine in palm, and a charmer’s curls — for soon
these few days too will pass, and will not stay.
کم کن طمع از جهان و میزی خرسند
از نیک و بد زمانه بگسل پیوند
می در کف و زلف دلبری گیر که زود
هم بگذرد و نماند این روزی چند
از نیک و بد زمانه بگسل پیوند
می در کف و زلف دلبری گیر که زود
هم بگذرد و نماند این روزی چند
Though my grief and hardship have their length,
and your ease and joy hold their heads high —
put your weight on neither: the wheel’s revolving
keeps a thousand kinds of game behind the curtain.
and your ease and joy hold their heads high —
put your weight on neither: the wheel’s revolving
keeps a thousand kinds of game behind the curtain.
گرچه غم و رنج من درازی دارد
عیش و طرب تو سرفرازی دارد
بر هر دو مکن تکیه که دوران فلک
در پرده هزار گونه بازی دارد
عیش و طرب تو سرفرازی دارد
بر هر دو مکن تکیه که دوران فلک
در پرده هزار گونه بازی دارد
The wheel raises no rose up from the earth
that it does not break and give back to the earth;
if the cloud lifted dust the way it lifts up water,
till the Gathering it would rain the blood of dear ones.
that it does not break and give back to the earth;
if the cloud lifted dust the way it lifts up water,
till the Gathering it would rain the blood of dear ones.
گردون ز زمین هیچ گلی برنارد
کش نشکند و هم به زمین نسپارد
گر ابر چو آب خاک را بردارد
تا حشر همه خون عزیزان بارد
کش نشکند و هم به زمین نسپارد
گر ابر چو آب خاک را بردارد
تا حشر همه خون عزیزان بارد
If one breath of your living passes by,
do not let it pass except in gladness;
beware: the capital of the world’s whole trade
is life: as you spend it, so it goes.
do not let it pass except in gladness;
beware: the capital of the world’s whole trade
is life: as you spend it, so it goes.
گر یک نفست ز زندگانی گذرد
مگذار که جز به شادمانی گذرد
هشدار که سرمایهٔ سودای جهان
عمر است چنان کش گذرانی گذرد
مگذار که جز به شادمانی گذرد
هشدار که سرمایهٔ سودای جهان
عمر است چنان کش گذرانی گذرد
They say there will be paradise and the dark-eyed houris;
there, there will be wine and milk and honey.
If we have chosen wine and a beloved, what’s the fear,
since the end of the business will be just this?
there, there will be wine and milk and honey.
If we have chosen wine and a beloved, what’s the fear,
since the end of the business will be just this?
گویند بهشت و حورعین خواهد بود
آنجا می و شیر و انگبین خواهد بود
گر ما می و معشوق گزیدیم چه باک
چون عاقبت کار چنین خواهد بود
آنجا می و شیر و انگبین خواهد بود
گر ما می و معشوق گزیدیم چه باک
چون عاقبت کار چنین خواهد بود
They say there will be paradise, houris, Kawthar,
streams of wine and milk, of honey and of sugar.
Fill up the cup with wine and set it on my hand:
one cash in hand is sweeter than a thousand credits.
streams of wine and milk, of honey and of sugar.
Fill up the cup with wine and set it on my hand:
one cash in hand is sweeter than a thousand credits.
گویند بهشت و حور و کوثر باشد
جوی می و شیر و شهد و شکر باشد
پر کن قدح باده و بر دستم نه
نقدی ز هزار نسیه خوشتر باشد
جوی می و شیر و شهد و شکر باشد
پر کن قدح باده و بر دستم نه
نقدی ز هزار نسیه خوشتر باشد
They say that all those who keep abstinent
will rise from death just as they died:
that is why we hold to wine and the beloved constantly —
in hope they’ll rouse us at the Gathering just so.
will rise from death just as they died:
that is why we hold to wine and the beloved constantly —
in hope they’ll rouse us at the Gathering just so.
گویند هر آن کسان که با پرهیزند
زآنسان که بمیرند چنان برخیزند
ما با می و معشوقه از آنیم مدام
باشد که به حشرمان چنان انگیزند
زآنسان که بمیرند چنان برخیزند
ما با می و معشوقه از آنیم مدام
باشد که به حشرمان چنان انگیزند
Drink wine, for it carries off from the heart both much and little,
and carries off the thought of the seventy-two sects;
do not abstain from an alchemy from which
one swallow drunk carries off a thousand ailments.
and carries off the thought of the seventy-two sects;
do not abstain from an alchemy from which
one swallow drunk carries off a thousand ailments.
می خور که ز دل کثرت و قلت ببرد
و اندیشه هفتاد و دو ملت ببرد
پرهیز مکن ز کیمیایی که از او
یک جرعه خوری هزار علت ببرد
و اندیشه هفتاد و دو ملت ببرد
پرهیز مکن ز کیمیایی که از او
یک جرعه خوری هزار علت ببرد
Every secret that lies in the heart of the wise
must be hidden deeper than the Anqa;
for it is hiddenness in the shell that makes the drop a pearl —
the drop that is the secret of the sea’s heart.
must be hidden deeper than the Anqa;
for it is hiddenness in the shell that makes the drop a pearl —
the drop that is the secret of the sea’s heart.
هر راز که اندر دل دانا باشد
باید که نهفتهتر ز عنقا باشد
کاندر صدف از نهفتگی گردد در
آن قطره که راز دل دریا باشد
باید که نهفتهتر ز عنقا باشد
کاندر صدف از نهفتگی گردد در
آن قطره که راز دل دریا باشد
Each morning, when dew takes the tulip’s face
and the violet bows its head in the meadow,
in fairness, it is the bud that pleases me —
the way it gathers in its own skirt.
and the violet bows its head in the meadow,
in fairness, it is the bud that pleases me —
the way it gathers in its own skirt.
هر صبح که روی لاله شبنم گیرد
بالای بنفشه در چمن خم گیرد
انصاف مرا ز غنچه خوش میآید
کاو دامن خویشتن فراهم گیرد
بالای بنفشه در چمن خم گیرد
انصاف مرا ز غنچه خوش میآید
کاو دامن خویشتن فراهم گیرد
My heart was never shut out from learning;
few of the secrets remained that were not known;
seventy-two years I thought, by night and day —
and it was known to me that nothing is known.
few of the secrets remained that were not known;
seventy-two years I thought, by night and day —
and it was known to me that nothing is known.
هرگز دل من ز علم محروم نشد
کم ماند ز اسرار که معلوم نشد
هفتاد و دو سال فکر کردم شب و روز
معلومم شد که هیچ معلوم نشد
کم ماند ز اسرار که معلوم نشد
هفتاد و دو سال فکر کردم شب و روز
معلومم شد که هیچ معلوم نشد
The grain of hope is left on the threshing-floor;
garden and house are left, without a you or me;
your silver and gold, from a dirham to a barley-grain —
spend it with a friend, or it is left to an enemy.
garden and house are left, without a you or me;
your silver and gold, from a dirham to a barley-grain —
spend it with a friend, or it is left to an enemy.
هم دانهٔ امید به خرمن ماند
هم باغ و سرای بی تو و من ماند
سیم و زر خویش از درمی تا به جوی
با دوست بخور گرنه به دشمن ماند
هم باغ و سرای بی تو و من ماند
سیم و زر خویش از درمی تا به جوی
با دوست بخور گرنه به دشمن ماند
Companions in accord — all gone from our hands,
trampled down one by one beneath the foot of death;
we drank from a single wine at the banquet of life,
and a round or two before us they fell drunk.
trampled down one by one beneath the foot of death;
we drank from a single wine at the banquet of life,
and a round or two before us they fell drunk.
یاران موافق همه از دست شدند
در پای اجل یکان یکان پست شدند
خوردیم ز یک شراب در مجلس عمر
دوری دو سه پیشتر ز ما مست شدند
در پای اجل یکان یکان پست شدند
خوردیم ز یک شراب در مجلس عمر
دوری دو سه پیشتر ز ما مست شدند
One cup of wine is worth a hundred hearts and creeds;
one swallow of wine is worth the kingdom of China;
except ruby wine, there is not on the face of the earth
a bitter thing worth a thousand sweet lives.
one swallow of wine is worth the kingdom of China;
except ruby wine, there is not on the face of the earth
a bitter thing worth a thousand sweet lives.
یک جام شراب صد دل و دین ارزد
یک جرعهٔ می مملکت چین ارزد
جز بادهٔ لعل نیست در روی زمین
تلخی که هزار جان شیرین ارزد
یک جرعهٔ می مملکت چین ارزد
جز بادهٔ لعل نیست در روی زمین
تلخی که هزار جان شیرین ارزد
It was one drop of water, and it joined the sea;
one mote of dust, and it became one with the earth.
What is your coming-and-going in this world?
A fly appeared — and vanished.
one mote of dust, and it became one with the earth.
What is your coming-and-going in this world?
A fly appeared — and vanished.
یک قطرهٔ آب بود با دریا شد
یک ذرهٔ خاک با زمین یکتا شد
آمدشدن تو اندر این عالم چیست
آمد مگسی پدید و ناپیدا شد
یک ذرهٔ خاک با زمین یکتا شد
آمدشدن تو اندر این عالم چیست
آمد مگسی پدید و ناپیدا شد
If a man can come by one loaf in two days
and a mouthful of cold water from a broken jug,
why should he take orders from a lesser man than himself,
or wait in service on his own equal?
and a mouthful of cold water from a broken jug,
why should he take orders from a lesser man than himself,
or wait in service on his own equal?
یک نان به دو روز اگر بود حاصل مرد
از کوزه شکستهای دمی آبی سرد
مأمور کم از خودی چرا باید بود
یا خدمت چون خودی چرا باید کرد
از کوزه شکستهای دمی آبی سرد
مأمور کم از خودی چرا باید بود
یا خدمت چون خودی چرا باید کرد
Bring that ruby in the plain glass;
bring that confidant and intimate of every free soul;
since you know that the term of this world of dust
is a wind that passes quickly — bring wine.
bring that confidant and intimate of every free soul;
since you know that the term of this world of dust
is a wind that passes quickly — bring wine.
آن لعل در آبگینهٔ ساده بیار
وآن محرم و مونس هر آزاده بیار
چون میدانی که مدت عالم خاک
باد است که زود بگذرد باده بیار
وآن محرم و مونس هر آزاده بیار
چون میدانی که مدت عالم خاک
باد است که زود بگذرد باده بیار
Friend, why carry care over what will be,
heart and soul worn ragged with useless thought?
Live merry, pass the world along in gladness:
at the start of the work, the plan was made without you.
heart and soul worn ragged with useless thought?
Live merry, pass the world along in gladness:
at the start of the work, the plan was made without you.
از بودنی ای دوست چه داری تیمار
وز فکرت بیهوده دل و جان افکار
خرم بزی و جهان به شادی گذران
تدبیر نه با تو کردهاند اول کار
وز فکرت بیهوده دل و جان افکار
خرم بزی و جهان به شادی گذران
تدبیر نه با تو کردهاند اول کار
The heavens, which add nothing further but grief,
set nothing in place but to snatch another away;
if those not yet come knew what we
endure from the world, they would not come at all.
set nothing in place but to snatch another away;
if those not yet come knew what we
endure from the world, they would not come at all.
افلاک که جز غم نفزایند دگر
ننهند به جا تا نربایند دگر
ناآمدگان اگر بدانند که ما
از دهر چه میکشیم نایند دگر
ننهند به جا تا نربایند دگر
ناآمدگان اگر بدانند که ما
از دهر چه میکشیم نایند دگر
Heart, do not grieve over this worn-out world;
you are not here in vain — do not grieve vain griefs;
since the been has passed and the not-been is not in sight,
be glad: do not grieve for been and not-been.
you are not here in vain — do not grieve vain griefs;
since the been has passed and the not-been is not in sight,
be glad: do not grieve for been and not-been.
ای دل غم این جهان فرسوده مخور
بیهوده نهای غمان بیهوده مخور
چون بوده گذشت و نیست نابوده پدید
خوش باش غم بوده و نابوده مخور
بیهوده نهای غمان بیهوده مخور
چون بوده گذشت و نیست نابوده پدید
خوش باش غم بوده و نابوده مخور
Heart, suppose the whole apparatus of the world were yours;
suppose your garden of delight arrayed in green;
and then suppose that you, like dew upon that green,
had settled for one night, and risen with the morning.
suppose your garden of delight arrayed in green;
and then suppose that you, like dew upon that green,
had settled for one night, and risen with the morning.
ایدل همه اسباب جهان خواسته گیر
باغ طربت به سبزه آراسته گیر
و آنگاه بر آن سبزه شبی چون شبنم
بنشسته و بامداد برخاسته گیر
باغ طربت به سبزه آراسته گیر
و آنگاه بر آن سبزه شبی چون شبنم
بنشسته و بامداد برخاسته گیر
These people of the graves have turned to dust and powder;
each mote has taken its leave of every other mote.
Ah, what wine is this, that until the Day of Reckoning
they lie beside themselves, unknowing of every thing?
each mote has taken its leave of every other mote.
Ah, what wine is this, that until the Day of Reckoning
they lie beside themselves, unknowing of every thing?
این اهل قبور خاک گشتند و غبار
هر ذره ز هر ذره گرفتند کنار
آه این چه شراب است که تا روز شمار
بیخود شده و بیخبرند از همه کار
هر ذره ز هر ذره گرفتند کنار
آه این چه شراب است که تا روز شمار
بیخود شده و بیخبرند از همه کار
In the circle of the sky, whose depth is past all sounding,
there is a cup they give to everyone, in turn, to taste;
when the turn comes round to you, do not sigh —
drink with a glad heart, for it is the turn, not tyranny.
there is a cup they give to everyone, in turn, to taste;
when the turn comes round to you, do not sigh —
drink with a glad heart, for it is the turn, not tyranny.
در دایره سپهر ناپیدا غور
جامیست که جمله را چشانند بدور
نوبت چو به دور تو رسد آه مکن
می نوش به خوشدلی که دور است نه جور
جامیست که جمله را چشانند بدور
نوبت چو به دور تو رسد آه مکن
می نوش به خوشدلی که دور است نه جور
Yesterday I saw a potter in the bazaar
trampling and trampling on a lump of clay;
and the clay, in its wordless tongue, was telling him:
I was once like you — treat me kindly.
trampling and trampling on a lump of clay;
and the clay, in its wordless tongue, was telling him:
I was once like you — treat me kindly.
دی کوزهگری بدیدم اندر بازار
بر پاره گلی لگد همی زد بسیار
و آن گل بزبان حال با او میگفت
من همچو تو بودهام مرا نیکودار
بر پاره گلی لگد همی زد بسیار
و آن گل بزبان حال با او میگفت
من همچو تو بودهام مرا نیکودار
Drink of the wine that is life everlasting;
it is the capital of youth’s delight — drink;
it burns like fire, yes — but for grief
it is mending as the Water of Life: drink.
it is the capital of youth’s delight — drink;
it burns like fire, yes — but for grief
it is mending as the Water of Life: drink.
ز آن می که حیات جاودانیست بخور
سرمایه لذت جوانی است بخور
سوزنده چو آتش است لیکن غم را
سازنده چو آب زندگانی است بخور
سرمایه لذت جوانی است بخور
سوزنده چو آتش است لیکن غم را
سازنده چو آب زندگانی است بخور
If you drink wine, drink it with the wise,
or drink with a laughing, tulip-cheeked idol;
do not drink much, make no rite of it, do not parade it:
drink little, drink now and then, drink in secret.
or drink with a laughing, tulip-cheeked idol;
do not drink much, make no rite of it, do not parade it:
drink little, drink now and then, drink in secret.
گر باده خوری تو با خردمندان خور
یا با صنمی لاله رخی خندان خور
بسیار مخور ورد مکن فاش مساز
اندک خور و گه گاه خور و پنهان خور
یا با صنمی لاله رخی خندان خور
بسیار مخور ورد مکن فاش مساز
اندک خور و گه گاه خور و پنهان خور
It is the hour of dawn — rise, you marvel of a boy,
and fill the crystal goblet with ruby wine;
for this one breath, on loan, in this corner of perishing —
seek long as you may, you will not find it again.
and fill the crystal goblet with ruby wine;
for this one breath, on loan, in this corner of perishing —
seek long as you may, you will not find it again.
وقت سحر است خیز ای طرفه پسر
پر بادهٔ لعل کن بلورین ساغر
کاین یکدم عاریت در این کنج فنا
بسیار بجویی و نیابی دیگر
پر بادهٔ لعل کن بلورین ساغر
کاین یکدم عاریت در این کنج فنا
بسیار بجویی و نیابی دیگر
Of all who have gone down this long road,
who has come back, that he might tell us the secret?
So at this crossroad of craving and of need,
see you leave nothing wanting — you do not come back.
who has come back, that he might tell us the secret?
So at this crossroad of craving and of need,
see you leave nothing wanting — you do not come back.
از جملهٔ رفتگان این راه دراز
باز آمده کیست تا به ما گوید راز
پس بر سر این دو راههٔ آز و نیاز
تا هیچ نمانی که نمیآیی باز
باز آمده کیست تا به ما گوید راز
پس بر سر این دو راههٔ آز و نیاز
تا هیچ نمانی که نمیآیی باز
Wise elder, rise earlier in the morning
and watch that dust-sifting child with a sharp eye;
counsel him: say, sift softly, softly —
it is Kay Qobad’s brain, and the eyes of Parviz.
and watch that dust-sifting child with a sharp eye;
counsel him: say, sift softly, softly —
it is Kay Qobad’s brain, and the eyes of Parviz.
ای پیر خردمند پگهتر برخیز
و آن کودک خاکبیز را بنگر تیز
پندش ده گو که نرم نرمک میبیز
مغز سر کیقباد و چشم پرویز
و آن کودک خاکبیز را بنگر تیز
پندش ده گو که نرم نرمک میبیز
مغز سر کیقباد و چشم پرویز
It is the hour of dawn — rise, you wellspring of grace;
softly, softly drink the wine and play the harp;
for those who are here will not stay for long,
and of those who are gone, not one comes back.
softly, softly drink the wine and play the harp;
for those who are here will not stay for long,
and of those who are gone, not one comes back.
وقت سحر است خیز ای مایه ناز
نرمک نرمک باده خور و چنگ نواز
کانها که بجایند نپایند بسی
و آنها که شدند کس نمیاید باز
نرمک نرمک باده خور و چنگ نواز
کانها که بجایند نپایند بسی
و آنها که شدند کس نمیاید باز
I saw a bird perched on the walls of Tus
that had set before it the skull of Kay Kavus;
it was saying to the skull: alas, alas —
where is the clang of the bells? where the moan of the drums?
that had set before it the skull of Kay Kavus;
it was saying to the skull: alas, alas —
where is the clang of the bells? where the moan of the drums?
مرغی دیدم نشسته بر باره طوس
در پیش نهاده کله کیکاووس
با کله همی گفت که افسوس افسوس
کو بانگ جرسها و کجا ناله کوس
در پیش نهاده کله کیکاووس
با کله همی گفت که افسوس افسوس
کو بانگ جرسها و کجا ناله کوس
Here is a cup that reason cries up with praise
and plants a hundred kisses of love upon its brow —
and this potter of Time fashions a cup so fine,
and smashes it back against the ground.
and plants a hundred kisses of love upon its brow —
and this potter of Time fashions a cup so fine,
and smashes it back against the ground.
جامی است که عقل آفرین میزندش
صد بوسه ز مهر بر جبین میزندش
این کوزهگر دهر چنین جام لطیف
میسازد و باز بر زمین میزندش
صد بوسه ز مهر بر جبین میزندش
این کوزهگر دهر چنین جام لطیف
میسازد و باز بر زمین میزندش
Khayyam, if you are drunk on wine — be glad;
if you sit with a moon-faced one — be glad;
since the end of the world’s whole business is not-being,
suppose you are not: while you are, be glad.
if you sit with a moon-faced one — be glad;
since the end of the world’s whole business is not-being,
suppose you are not: while you are, be glad.
خیام اگر ز باده مستی خوش باش
با ماهرخی اگر نشستی خوش باش
چون عاقبت کار جهان نیستی است
انگار که نیستی چو هستی خوش باش
با ماهرخی اگر نشستی خوش باش
چون عاقبت کار جهان نیستی است
انگار که نیستی چو هستی خوش باش
Last night I went into a potter’s workshop;
I saw two thousand jugs, some speaking and some silent;
suddenly one jug raised up a cry:
where is the jug-maker, the jug-buyer, the jug-seller?
I saw two thousand jugs, some speaking and some silent;
suddenly one jug raised up a cry:
where is the jug-maker, the jug-buyer, the jug-seller?
در کارگه کوزهگری رفتم دوش
دیدم دو هزار کوزه گویا و خموش
ناگاه یکی کوزه برآورد خروش
کو کوزهگر و کوزهخر و کوزه فروش
دیدم دو هزار کوزه گویا و خموش
ناگاه یکی کوزه برآورد خروش
کو کوزهگر و کوزهخر و کوزه فروش
The days of this world are ashamed of the man
who sits heart-cramped, grieving over the days;
drink wine from the glass, to the harp’s lament,
before the glass is dashed against the stone.
who sits heart-cramped, grieving over the days;
drink wine from the glass, to the harp’s lament,
before the glass is dashed against the stone.
ایام زمانه از کسی دارد ننگ
کو در غم ایام نشیند دلتنگ
می خور تو در آبگینه با ناله چنگ
زان پیش که آبگینه آید بر سنگ
کو در غم ایام نشیند دلتنگ
می خور تو در آبگینه با ناله چنگ
زان پیش که آبگینه آید بر سنگ
From the body of black clay to the height of Saturn
I solved all the universal problems;
I loosed the knots of every difficulty by craft —
every knot came open but the knot of death.
I solved all the universal problems;
I loosed the knots of every difficulty by craft —
every knot came open but the knot of death.
از جرم گل سیاه تا اوج زحل
کردم همه مشکلات کلی را حل
بگشادم بندهای مشکل به حیل
هر بند گشاده شد به جز بند اجل
کردم همه مشکلات کلی را حل
بگشادم بندهای مشکل به حیل
هر بند گشاده شد به جز بند اجل
With a cypress-statured one fresher than a heap of roses,
do not put down the wine-cup or let go the rose’s skirt,
before the wind of death, all at once,
makes the shirt of our life like the shirt of the rose.
do not put down the wine-cup or let go the rose’s skirt,
before the wind of death, all at once,
makes the shirt of our life like the shirt of the rose.
با سرو قدی تازهتر از خرمن گل
از دست منه جام می و دامن گل
زان پیش که ناگه شود از باد اجل
پیراهن عمر ما چو پیراهن گل
از دست منه جام می و دامن گل
زان پیش که ناگه شود از باد اجل
پیراهن عمر ما چو پیراهن گل
O friend, come, let us not grieve for tomorrow;
let us count this one breath of life a windfall:
tomorrow, when we pass out of this cloister of perishing,
we go level with the seven-thousand-year dead.
let us count this one breath of life a windfall:
tomorrow, when we pass out of this cloister of perishing,
we go level with the seven-thousand-year dead.
ای دوست بیا تا غمِ فردا نخوریم
وین یک دمِ عمر را غنیمت شمریم
فردا که ازین دیرِ فنا درگذریم
با هفتهزارسالگان سربهسریم
وین یک دمِ عمر را غنیمت شمریم
فردا که ازین دیرِ فنا درگذریم
با هفتهزارسالگان سربهسریم
This wheel of heaven, at which we stand bewildered —
we know the shadow-lantern for a figure of it:
the sun is the lamp, and the world is the lantern,
and we the painted images that circle in it, bewildered.
we know the shadow-lantern for a figure of it:
the sun is the lamp, and the world is the lantern,
and we the painted images that circle in it, bewildered.
این چرخ فلک که ما در او حیرانیم
فانوس خیال از او مثالی دانیم
خورشید چراغ دان و عالم فانوس
ما چون صوریم کاندر او حیرانیم
فانوس خیال از او مثالی دانیم
خورشید چراغ دان و عالم فانوس
ما چون صوریم کاندر او حیرانیم
Rise up from sleep, and let us drink some wine,
before we swallow what twist the times will deal us;
for this quarrel-faced wheel, one day, without warning,
will not give us even time to swallow water.
before we swallow what twist the times will deal us;
for this quarrel-faced wheel, one day, without warning,
will not give us even time to swallow water.
برخیز ز خواب تا شرابی بخوریم
زان پیش که از زمانه تابی بخوریم
کاین چرخ ستیزه روی ناگه روزی
چندان ندهد زمان که آبی بخوریم
زان پیش که از زمانه تابی بخوریم
کاین چرخ ستیزه روی ناگه روزی
چندان ندهد زمان که آبی بخوریم
I will rise and set my mind on unmixed wine;
I will make my cheek the color of the jujube;
as for this reason whose trade is meddling — a fist of wine
I will fling in its face, and put it to sleep.
I will make my cheek the color of the jujube;
as for this reason whose trade is meddling — a fist of wine
I will fling in its face, and put it to sleep.
برخیزم و عزم باده ناب کنم
رنگ رخ خود به رنگ عناب کنم
این عقل فضول پیشه را مشتی می
بر روی زنم چنانکه در خواب کنم
رنگ رخ خود به رنگ عناب کنم
این عقل فضول پیشه را مشتی می
بر روی زنم چنانکه در خواب کنم
On the spread carpet of the dust I see the sleepers;
under the earth I see the hidden away;
as far as I look across the desert of not-being,
I see the unarrived and the departed.
under the earth I see the hidden away;
as far as I look across the desert of not-being,
I see the unarrived and the departed.
بر مفرش خاک خفتگان میبینم
در زیرزمین نهفتگان میبینم
چندانکه به صحرای عدم مینگرم
ناآمدگان و رفتگان میبینم
در زیرزمین نهفتگان میبینم
چندانکه به صحرای عدم مینگرم
ناآمدگان و رفتگان میبینم
How long shall we go captive to the everyday reason?
What is it, in this world, to be a hundred years or one day?
Pour the wine into the bowl, before we too,
in the workshop of the jug-makers, become jugs.
What is it, in this world, to be a hundred years or one day?
Pour the wine into the bowl, before we too,
in the workshop of the jug-makers, become jugs.
تا چند اسیر عقل هر روزه شویم
در دهر چه صد ساله چه یکروزه شویم
در ده تو بکاسه می از آن پیش که ما
در کارگه کوزهگران کوزه شویم
در دهر چه صد ساله چه یکروزه شویم
در ده تو بکاسه می از آن پیش که ما
در کارگه کوزهگران کوزه شویم
Since our station in this world is no abiding station,
to go without wine and the beloved is an enormous error.
How long the hoping and fearing over eternal and created?
Once I am gone, what matter if the world is created or eternal?
to go without wine and the beloved is an enormous error.
How long the hoping and fearing over eternal and created?
Once I am gone, what matter if the world is created or eternal?
چون نیست مقام ما در این دهر مقیم
پس بی می و معشوق خطائیست عظیم
تا کی ز قدیم و محدث امیدم و بیم
چون من رفتم جهان چه محدث چه قدیم
پس بی می و معشوق خطائیست عظیم
تا کی ز قدیم و محدث امیدم و بیم
چون من رفتم جهان چه محدث چه قدیم
I cannot hide the sun with mud;
I cannot tell the secrets of the times;
out of the sea of my reflection, reason has brought up
a pearl that for sheer fear I cannot pierce.
I cannot tell the secrets of the times;
out of the sea of my reflection, reason has brought up
a pearl that for sheer fear I cannot pierce.
خورشید به گل نهفت مینتوانم
و اسرار زمانه گفت مینتوانم
از بحر تفکرم برآورد خرد
دری که ز بیم سفت مینتوانم
و اسرار زمانه گفت مینتوانم
از بحر تفکرم برآورد خرد
دری که ز بیم سفت مینتوانم
The enemy has said, in error, that I am a philosopher;
God knows that I am not what he has said.
But since I have come into this nest of grief,
might I at least be allowed to know who I am?
God knows that I am not what he has said.
But since I have come into this nest of grief,
might I at least be allowed to know who I am?
دشمن به غلط گفت که من فلسفیم
ایزد داند که آنچه او گفت نیم
لیکن چو در این غم آشیان آمدهام
آخر کم از آنکه من بدانم که کیم
ایزد داند که آنچه او گفت نیم
لیکن چو در این غم آشیان آمدهام
آخر کم از آنکه من بدانم که کیم
It is we who are joy’s root and sorrow’s mine,
the capital of justice and the groundwork of oppression;
we are the low and the high, the perfect and the lacking,
the rust-eaten mirror and the cup of Jam.
the capital of justice and the groundwork of oppression;
we are the low and the high, the perfect and the lacking,
the rust-eaten mirror and the cup of Jam.
مائیم که اصل شادی و کان غمیم
سرمایهٔ دادیم و نهاد ستمیم
پستیم و بلندیم و کمالیم و کمیم
آئینهٔ زنگ خورده و جام جمیم
سرمایهٔ دادیم و نهاد ستمیم
پستیم و بلندیم و کمالیم و کمیم
آئینهٔ زنگ خورده و جام جمیم
It is not for poverty that I do not drink wine,
nor for fear of scandal and drunkenness that I do not drink;
I drank wine for the gladness of my heart —
now that you have settled on my heart, I do not drink.
nor for fear of scandal and drunkenness that I do not drink;
I drank wine for the gladness of my heart —
now that you have settled on my heart, I do not drink.
من می نه ز بهر تنگدستی نخورم
یا از غم رسوایی و مستی نخورم
من می ز برای خوشدلی میخوردم
اکنون که تو بر دلم نشستی نخورم
یا از غم رسوایی و مستی نخورم
من می ز برای خوشدلی میخوردم
اکنون که تو بر دلم نشستی نخورم
Without unmixed wine I cannot live;
without wine I cannot carry the body’s load.
I am the slave of that moment when the saki says
take one more cup — and I cannot.
without wine I cannot carry the body’s load.
I am the slave of that moment when the saki says
take one more cup — and I cannot.
من بی می ناب زیستن نتوانم
بی باده کشید بارتن نتوانم
من بنده آن دمم که ساقی گوید
یک جام دگر بگیر و من نتوانم
بی باده کشید بارتن نتوانم
من بنده آن دمم که ساقی گوید
یک جام دگر بگیر و من نتوانم
Every so often a man springs up: it is I —
comes with wealth, with silver and gold: it is I.
Then, just as his little business takes on order,
death springs from ambush one day: it is I.
comes with wealth, with silver and gold: it is I.
Then, just as his little business takes on order,
death springs from ambush one day: it is I.
هر یک چندی یکی برآید که منم
با نعمت و با سیم و زر آید که منم
چون کارک او نظام گیرد روزی
ناگه اجل از کمین برآید که منم
با نعمت و با سیم و زر آید که منم
چون کارک او نظام گیرد روزی
ناگه اجل از کمین برآید که منم
For a time, as children, we went to a master;
for a time we took joy in mastery of our own;
hear how the story ends, and what became of us:
out of dust we came, and on the wind we went.
for a time we took joy in mastery of our own;
hear how the story ends, and what became of us:
out of dust we came, and on the wind we went.
یک چند به کودکی باستاد شدیم
یک چند به استادی خود شاد شدیم
پایان سخن شنو که ما را چه رسید
از خاک در آمدیم و بر باد شدیم
یک چند به استادی خود شاد شدیم
پایان سخن شنو که ما را چه رسید
از خاک در آمدیم و بر باد شدیم
Not for one day am I free of the world’s shackle;
not for one drawn breath am I glad of my own being;
I served a long apprenticeship to time,
and at the world’s work I am still no master.
not for one drawn breath am I glad of my own being;
I served a long apprenticeship to time,
and at the world’s work I am still no master.
یک روز ز بند عالم آزاد نیم
یک دمزدن از وجود خود شاد نیم
شاگردی روزگار کردم بسیار
در کار جهان هنوز استاد نیم
یک دمزدن از وجود خود شاد نیم
شاگردی روزگار کردم بسیار
در کار جهان هنوز استاد نیم
Of yesterday, which is gone, recall nothing;
for tomorrow, which has not come, raise no cry;
on what has not come, and what is gone, build nothing:
be glad this hour, and do not cast your life to the wind.
for tomorrow, which has not come, raise no cry;
on what has not come, and what is gone, build nothing:
be glad this hour, and do not cast your life to the wind.
از دی که گذشت هیچ ازو یاد مکن
فردا که نیامده ست فریاد مکن
برنامده و گذشته بنیاد مکن
حالی خوش باش و عمر بر باد مکن
فردا که نیامده ست فریاد مکن
برنامده و گذشته بنیاد مکن
حالی خوش باش و عمر بر باد مکن
O eye, if you are not blind, behold the grave;
behold this world, all riot and all tumult:
kings and chiefs and lords of chiefs are under the clay —
behold the moonlike faces in the mouths of ants.
behold this world, all riot and all tumult:
kings and chiefs and lords of chiefs are under the clay —
behold the moonlike faces in the mouths of ants.
ای دیده اگر کور نئی گور ببین
وین عالم پر فتنه و پر شور ببین
شاهان و سران و سروران زیر گلند
روهای چو مه در دهن مور ببین
وین عالم پر فتنه و پر شور ببین
شاهان و سران و سروران زیر گلند
روهای چو مه در دهن مور ببین
Rise, and do not grieve for the passing world;
sit, and pass one breath of it in gladness;
if there were any constancy in the world’s nature,
the turn would never have come round to you from the others.
sit, and pass one breath of it in gladness;
if there were any constancy in the world’s nature,
the turn would never have come round to you from the others.
برخیز و مخور غم جهان گذران
بنشین و دمی به شادمانی گذران
در طبع جهان اگر وفایی بودی
نوبت بتو خود نیامدی از دگران
بنشین و دمی به شادمانی گذران
در طبع جهان اگر وفایی بودی
نوبت بتو خود نیامدی از دگران
Since all that man harvests in this salt waste
is the swallowing of grief, until the soul is torn out,
happy the heart that left this world early,
and at rest the one who never came into the world at all.
is the swallowing of grief, until the soul is torn out,
happy the heart that left this world early,
and at rest the one who never came into the world at all.
چون حاصل آدمی در این شورستان
جز خوردن غصه نیست تا کندن جان
خرم دل آنکه زین جهان زود برفت
و آسوده کسی که خود نیامد به جهان
جز خوردن غصه نیست تا کندن جان
خرم دل آنکه زین جهان زود برفت
و آسوده کسی که خود نیامد به جهان
I am gone: for to stay on in this house of wrong
is to be left with nothing in the hand but wind.
Let that man be glad over my death
who can be free himself from the hand of death.
is to be left with nothing in the hand but wind.
Let that man be glad over my death
who can be free himself from the hand of death.
رفتم که در این منزل بیداد بدن
در دست نخواهد به جز از باد بدن
آن را باید به مرگ من شاد بدن
کز دست اجل تواند آزاد بدن
در دست نخواهد به جز از باد بدن
آن را باید به مرگ من شاد بدن
کز دست اجل تواند آزاد بدن
I saw a rogue mounted on the bare back of the earth:
no unbelief, no Islam, no world, no religion;
no God, no Truth, no sacred Law, no certainty —
in the two worlds, who has the gall for this?
no unbelief, no Islam, no world, no religion;
no God, no Truth, no sacred Law, no certainty —
in the two worlds, who has the gall for this?
رندی دیدم نشسته بر خنگ زمین
نه کفر و نه اسلام و نه دنیا و نه دین
نه حق نه حقیقت نه شریعت نه یقین
اندر دو جهان کرا بود زهره این
نه کفر و نه اسلام و نه دنیا و نه دین
نه حق نه حقیقت نه شریعت نه یقین
اندر دو جهان کرا بود زهره این
To be content, like the vulture, with one bone
is better than to sponge at the table of the base;
with your own barley loaf, in truth, you are better off
than fouled with the paludeh of every nobody.
is better than to sponge at the table of the base;
with your own barley loaf, in truth, you are better off
than fouled with the paludeh of every nobody.
قانع به یک استخوان چو کرکس بودن
به ز آن که طفیل خوان ناکس بودن
با نان جوین خویش حقا که به است
کالوده و پالوده هر خس بودن
به ز آن که طفیل خوان ناکس بودن
با نان جوین خویش حقا که به است
کالوده و پالوده هر خس بودن
One company ponders along the way of religion;
another has stumbled into doubt on the way of certainty.
I fear the day when a cry goes up:
you ignorant ones — the way is neither that nor this.
another has stumbled into doubt on the way of certainty.
I fear the day when a cry goes up:
you ignorant ones — the way is neither that nor this.
قومی متفکرند اندر ره دین
قومی به گمان فتاده در راه یقین
میترسم از آن که بانگ آید روزی
کای بیخبران راه نه آنست و نه این
قومی به گمان فتاده در راه یقین
میترسم از آن که بانگ آید روزی
کای بیخبران راه نه آنست و نه این
There is a cow in the sky, and its name is the Pleiades;
another cow lies hidden under the earth.
Open the eye of your reason and see with certainty:
under and over the two cows, a fistful of asses.
another cow lies hidden under the earth.
Open the eye of your reason and see with certainty:
under and over the two cows, a fistful of asses.
گاویست در آسمان و نامش پروین
یک گاو دگر نهفته در زیر زمین
چشم خردت باز کن از روی یقین
زیر و زبر دو گاو مشتی خر بین
یک گاو دگر نهفته در زیر زمین
چشم خردت باز کن از روی یقین
زیر و زبر دو گاو مشتی خر بین
If my hand were on the sky, as God’s is,
I would lift this sky away out of the world,
and build another sky from nothing, so fashioned
that the free man would reach his heart’s desire with ease.
I would lift this sky away out of the world,
and build another sky from nothing, so fashioned
that the free man would reach his heart’s desire with ease.
گر بر فلکم دست بدی چون یزدان
برداشتمی من این فلک را ز میان
از نو فلکی دگر چنان ساختمی
کازاده بکام دل رسیدی آسان
برداشتمی من این فلک را ز میان
از نو فلکی دگر چنان ساختمی
کازاده بکام دل رسیدی آسان
Take no word from those who have tuned themselves to the times;
call for strained-bright wine with those who came in splendor:
one by one, the ones who came up here have gone,
and no one gives a sign of any who came back.
call for strained-bright wine with those who came in splendor:
one by one, the ones who came up here have gone,
and no one gives a sign of any who came back.
مشنو سخن از زمانه ساز آمدگان
می خواه مروق به طراز آمدگان
رفتند یکان یکان فراز آمدگان
کس می ندهد نشان ز بازآمدگان
می خواه مروق به طراز آمدگان
رفتند یکان یکان فراز آمدگان
کس می ندهد نشان ز بازآمدگان
To drink wine and circle among the lovely
is better than to drill yourself in the ascetic’s fraud;
if the lover and the drunkard are for hell,
then no one will ever see the face of paradise.
is better than to drill yourself in the ascetic’s fraud;
if the lover and the drunkard are for hell,
then no one will ever see the face of paradise.
می خوردن و گرد نیکوان گردیدن
به زانکه بزرق زاهدی ورزیدن
گر عاشق و مست دوزخی خواهد بود
پس روی بهشت کس نخواهد دیدن
به زانکه بزرق زاهدی ورزیدن
گر عاشق و مست دوزخی خواهد بود
پس روی بهشت کس نخواهد دیدن
The glad heart must not be worn away with grief,
nor your good hour ground on the millstone of trouble;
no one knows the unseen, or what is still to be:
what is wanted is wine, and the beloved, and ease at your desire.
nor your good hour ground on the millstone of trouble;
no one knows the unseen, or what is still to be:
what is wanted is wine, and the beloved, and ease at your desire.
نتوان دل شاد را به غم فرسودن
وقت خوش خود بسنگ محنت سودن
کس غیب چه داند که چه خواهد بودن
می باید و معشوق و به کام آسودن
وقت خوش خود بسنگ محنت سودن
کس غیب چه داند که چه خواهد بودن
می باید و معشوق و به کام آسودن
That palace which set its shoulder against the wheel,
at whose threshold kings laid down their brows —
we saw, on its battlement, a ringdove
perched, calling and calling: Where? Where? Where? Where?
at whose threshold kings laid down their brows —
we saw, on its battlement, a ringdove
perched, calling and calling: Where? Where? Where? Where?
آن قصر که با چرخ همیزد پهلو
بر درگه آن شهان نهادندی رو
دیدیم که بر کنگرهاش فاختهای
بنشسته همی گفت که کوکوکوکو
بر درگه آن شهان نهادندی رو
دیدیم که بر کنگرهاش فاختهای
بنشسته همی گفت که کوکوکوکو
From our coming and our going, where is the profit?
Of the warp of our hope, where is one thread of weft?
So many heads and feet of the world’s darlings
burn and become dust — and where is the smoke?
Of the warp of our hope, where is one thread of weft?
So many heads and feet of the world’s darlings
burn and become dust — and where is the smoke?
از آمدن و رفتن ما سودی کو
وز تار امید عمر ما پودی کو
چندین سروپای نازنینان جهان
میسوزد و خاک میشود دودی کو
وز تار امید عمر ما پودی کو
چندین سروپای نازنینان جهان
میسوزد و خاک میشود دودی کو
When the pure soul has gone from the body of me and you,
they will lay a brick or two on the grave-pit of me and you;
and then, for the bricks of other people’s graves,
they will press into a mold the dust of me and you.
they will lay a brick or two on the grave-pit of me and you;
and then, for the bricks of other people’s graves,
they will press into a mold the dust of me and you.
از تن چو برفت جان پاک من و تو
خشتی دو نهند بر مغاک من و تو
و آنگاه برای خشت گور دگران
در کالبدی کشند خاک من و تو
خشتی دو نهند بر مغاک من و تو
و آنگاه برای خشت گور دگران
در کالبدی کشند خاک من و تو
Drink wine: for the wheel, bent on the ruin of me and you,
has a design against the pure soul of me and you;
sit on the green grass and drink the bright wine down,
for this grass will spring long from the dust of me and you.
has a design against the pure soul of me and you;
sit on the green grass and drink the bright wine down,
for this grass will spring long from the dust of me and you.
میخور که فلک بهر هلاک من و تو
قصدی دارد بجان پاک من و تو
در سبزه نشین و می روشن میخور
کاین سبزه بسی دمد ز خاک من و تو
قصدی دارد بجان پاک من و تو
در سبزه نشین و می روشن میخور
کاین سبزه بسی دمد ز خاک من و تو
Of everything but wine, the going-without is better;
wine, too, from the hand of a pavilion idol is better;
drunkenness, the qalandar’s way, the straying road — better;
one draught of wine, than all from the Moon to the Fish, is better.
wine, too, from the hand of a pavilion idol is better;
drunkenness, the qalandar’s way, the straying road — better;
one draught of wine, than all from the Moon to the Fish, is better.
از هر چه بجز می است کوتاهی به
می هم ز کف بتان خرگاهی به
مستی و قلندری و گمراهی به
یک جرعه می ز ماه تا ماهی به
می هم ز کف بتان خرگاهی به
مستی و قلندری و گمراهی به
یک جرعه می ز ماه تا ماهی به
Look — the morning wind has torn open the skirt of the rose;
the nightingale is rapt at the rose’s beauty.
Sit in the rose’s shade: this rose will go on
showering into the dust when we are dust ourselves.
the nightingale is rapt at the rose’s beauty.
Sit in the rose’s shade: this rose will go on
showering into the dust when we are dust ourselves.
بنگر ز صبا دامن گل چاک شده
بلبل ز جمال گل طربناک شده
در سایه گل نشین که بسیار این گل
در خاک فرو ریزد و ما خاک شده
بلبل ز جمال گل طربناک شده
در سایه گل نشین که بسیار این گل
در خاک فرو ریزد و ما خاک شده
How long shall I grieve over what I have or have not,
or whether I shall pass this life in gladness or not?
Fill up the bowl with wine: for I do not know
whether this breath I am drawing in will come out again or not.
or whether I shall pass this life in gladness or not?
Fill up the bowl with wine: for I do not know
whether this breath I am drawing in will come out again or not.
تا کی غم آن خورم که دارم یا نه
وین عمر به خوشدلی گذارم یا نه
پرکن قدح باده که معلومم نیست
کاین دم که فرو برم برآرم یا نه
وین عمر به خوشدلی گذارم یا نه
پرکن قدح باده که معلومم نیست
کاین دم که فرو برم برآرم یا نه
One draught of old wine is better than a new kingdom;
the way out of all that is not wine is better;
a hundred times better, in the hand, than Feridun’s throne
is the brick on the wine-vat’s lid — better than Kay Khosrow’s realm.
the way out of all that is not wine is better;
a hundred times better, in the hand, than Feridun’s throne
is the brick on the wine-vat’s lid — better than Kay Khosrow’s realm.
That much of the world as you will eat or wear,
you are excused if you strive in the seeking of it;
all the rest is not worth having at a gift — beware,
do not sell a precious life away for it.
you are excused if you strive in the seeking of it;
all the rest is not worth having at a gift — beware,
do not sell a precious life away for it.
آن مایه ز دنیا که خوری یا پوشی
معذوری اگر در طلبش میکوشی
باقی همه رایگان نیرزد هشدار
تا عمر گرانبها بدان نفروشی
معذوری اگر در طلبش میکوشی
باقی همه رایگان نیرزد هشدار
تا عمر گرانبها بدان نفروشی
With the coming of spring and the going of Dey,
the pages of our being are folded over and away;
drink wine, and do not drink grief — for the sage has ruled:
the world’s sorrows are a poison, and wine its antidote.
the pages of our being are folded over and away;
drink wine, and do not drink grief — for the sage has ruled:
the world’s sorrows are a poison, and wine its antidote.
از آمدن بهار و از رفتن دی
اوراق وجود ما همی گردد طی
می خور! مخور اندوه که فرمود حکیم
غمهای جهان چو زهر و تریاقش می
اوراق وجود ما همی گردد طی
می خور! مخور اندوه که فرمود حکیم
غمهای جهان چو زهر و تریاقش می
Once, from a jug-maker, I bought a jug;
the jug talked, and told off every secret:
I was a king; the cup I held was gold;
now I am become the jug of every wine-sick drinker.
the jug talked, and told off every secret:
I was a king; the cup I held was gold;
now I am become the jug of every wine-sick drinker.
از کوزهگری کوزه خریدم باری
آن کوزه سخن گفت ز هر اسراری
شاهی بودم که جام زرینم بود
اکنون شدهام کوزه هر خماری
آن کوزه سخن گفت ز هر اسراری
شاهی بودم که جام زرینم بود
اکنون شدهام کوزه هر خماری
O you who are the issue of the four and the seven,
forever in a fever from the seven and the four,
drink wine — I have told you a thousand times and more:
there is no coming back; once you have gone, you are gone.
forever in a fever from the seven and the four,
drink wine — I have told you a thousand times and more:
there is no coming back; once you have gone, you are gone.
ای آنکه نتیجهٔ چهار و هفتی
وز هفت و چهار دایم اندر تفتی
می خور که هزار بار بیشت گفتم
باز آمدنت نیست چو رفتی رفتی
وز هفت و چهار دایم اندر تفتی
می خور که هزار بار بیشت گفتم
باز آمدنت نیست چو رفتی رفتی
O heart, you will not reach the secrets of the riddle;
you will not reach the fine point the clever and learned make;
here, with ruby wine, build a paradise of your own,
for there, where paradise is, you may arrive or you may not.
you will not reach the fine point the clever and learned make;
here, with ruby wine, build a paradise of your own,
for there, where paradise is, you may arrive or you may not.
ایدل تو به اسرار معما نرسی
در نکته زیرکان دانا نرسی
اینجا به می لعل بهشتی می ساز
کانجا که بهشت است رسی یا نرسی
در نکته زیرکان دانا نرسی
اینجا به می لعل بهشتی می ساز
کانجا که بهشت است رسی یا نرسی
Friend, hear one word of truth from me:
stay with the ruby wine, and with a silver-bodied love;
for the One who made the world has no concern
for a mustache like yours, or a beard like mine.
stay with the ruby wine, and with a silver-bodied love;
for the One who made the world has no concern
for a mustache like yours, or a beard like mine.
ای دوست حقیقت شنواز من سخنی
با باده لعل باش و با سیم تنی
کانکس که جهان کرد فراغت دارد
از سبلت چون تویی و ریش چو منی
با باده لعل باش و با سیم تنی
کانکس که جهان کرد فراغت دارد
از سبلت چون تویی و ریش چو منی
O would there were a place to come to rest,
or that this long road somewhere had an arriving;
would that, after a hundred thousand years, from the heart of the dust,
there were hope of springing up again, like the grass.
or that this long road somewhere had an arriving;
would that, after a hundred thousand years, from the heart of the dust,
there were hope of springing up again, like the grass.
ای کاش که جای آرمیدن بودی
یا این ره دور را رسیدن بودی
کاش از پی صد هزار سال از دل خاک
چون سبزه امید بر دمیدن بودی
یا این ره دور را رسیدن بودی
کاش از پی صد هزار سال از دل خاک
چون سبزه امید بر دمیدن بودی
Last night I dashed a glazed pitcher against the stone;
I was far gone in drink when I committed that revel;
the pitcher was saying to me, in the wordless tongue:
I was like you — and you will be like me.
I was far gone in drink when I committed that revel;
the pitcher was saying to me, in the wordless tongue:
I was like you — and you will be like me.
بر سنگ زدم دوش سبوی کاشی
سرمست بدم که کردم این عیاشی
با من به زبان حال میگفت سبو
من چون تو بدم تو نیز چون من باشی
سرمست بدم که کردم این عیاشی
با من به زبان حال میگفت سبو
من چون تو بدم تو نیز چون من باشی
If on the bough of hope I had found one fruit,
I would have found one end of my own tangled thread;
how long this narrow strait, the prison of existence?
Would I had found a door that gave on not-being.
I would have found one end of my own tangled thread;
how long this narrow strait, the prison of existence?
Would I had found a door that gave on not-being.
بر شاخ امید اگر بری یافتمی
هم رشته خویش را سری یافتمی
تا چند ز تنگنای زندان وجود
ای کاش سوی عدم دری یافتمی
هم رشته خویش را سری یافتمی
تا چند ز تنگنای زندان وجود
ای کاش سوی عدم دری یافتمی
Take up the cup and pitcher, comfort of my heart;
sit free of care by the sown field and the stream’s lip;
for many a darling body has the foul-tempered wheel
made a hundred times a cup, a hundred times a pitcher.
sit free of care by the sown field and the stream’s lip;
for many a darling body has the foul-tempered wheel
made a hundred times a cup, a hundred times a pitcher.
بر گیر پیاله و سبو ای دلجوی
فارغ بنشین بکشتزار و لب جوی
بس شخص عزیز را که چرخ بدخوی
صد بار پیاله کرد و صد بار سبوی
فارغ بنشین بکشتزار و لب جوی
بس شخص عزیز را که چرخ بدخوی
صد بار پیاله کرد و صد بار سبوی
I saw an old man in the house of the wine-seller;
I said, have you no news to give of the departed?
He said, drink your wine: for many such as we
have gone, and word has never once come back.
I said, have you no news to give of the departed?
He said, drink your wine: for many such as we
have gone, and word has never once come back.
پیری دیدم به خانهٔ خماری
گفتم نکنی ز رفتگان اخباری
گفتا می خور که همچو ما بسیاری
رفتند و خبر باز نیامد باری
گفتم نکنی ز رفتگان اخباری
گفتا می خور که همچو ما بسیاری
رفتند و خبر باز نیامد باری
How long this talk of the five and the four, O saki?
One riddle or a hundred thousand — what matter, O saki?
We are all dust: strike up the harp, O saki.
We are all wind: bring on the wine, O saki.
One riddle or a hundred thousand — what matter, O saki?
We are all dust: strike up the harp, O saki.
We are all wind: bring on the wine, O saki.
تا چند حدیث پنج و چار ای ساقی
مشکل چه یکی چه صد هزار ای ساقی
خاکیم همه چنگ بساز ای ساقی
بادیم همه باده بیار ای ساقی
مشکل چه یکی چه صد هزار ای ساقی
خاکیم همه چنگ بساز ای ساقی
بادیم همه باده بیار ای ساقی
However far I look, on every side,
a stream of Kawthar runs through the garden;
the plain is paradise itself — talk less of Kawthar;
sit down in paradise beside a paradise-faced one.
a stream of Kawthar runs through the garden;
the plain is paradise itself — talk less of Kawthar;
sit down in paradise beside a paradise-faced one.
چندان که نگاه میکنم هر سویی
در باغ روان است ز کوثر جویی
صحرا چو بهشت است ز کوثر کم گوی
بنشین به بهشت با بهشتی رویی
در باغ روان است ز کوثر جویی
صحرا چو بهشت است ز کوثر کم گوی
بنشین به بهشت با بهشتی رویی
Be glad: your whole affair was settled — yesterday;
they were done with all your asking — yesterday;
why make a story of it? at your own asking, yesterday,
they fixed the business of your tomorrow — yesterday.
they were done with all your asking — yesterday;
why make a story of it? at your own asking, yesterday,
they fixed the business of your tomorrow — yesterday.
خوش باش که پختهاند سودای تو دی
فارغ شدهاند از تمنای تو دی
قصه چه کنم که به تقاضای تو دی
دادند قرار کار فردای تو دی
فارغ شدهاند از تمنای تو دی
قصه چه کنم که به تقاضای تو دی
دادند قرار کار فردای تو دی
In a jug-maker’s workshop I stopped to think;
I saw the master at the wheel’s base, standing to his work;
boldly he was making handles and heads for jugs
out of the skull of a king and the hand of a beggar.
I saw the master at the wheel’s base, standing to his work;
boldly he was making handles and heads for jugs
out of the skull of a king and the hand of a beggar.
در کارگه کوزهگری کردم رای
در پایه چرخ دیدم استاد بپای
میکرد دلیر کوزه را دسته و سر
از کله پادشاه و از دست گدای
در پایه چرخ دیدم استاد بپای
میکرد دلیر کوزه را دسته و سر
از کله پادشاه و از دست گدای
Into my heart’s ear the wheel said, secretly:
the decree that fate has passed — you think it mine?
Had I a hand in my own turning,
I would have freed myself from my own giddy round.
the decree that fate has passed — you think it mine?
Had I a hand in my own turning,
I would have freed myself from my own giddy round.
در گوش دلم گفت فلک پنهانی
حکمی که قضا بود ز من میدانی
در گردش خویش اگر مرا دست بدی
خود را برهاندمی ز سرگردانی
حکمی که قضا بود ز من میدانی
در گردش خویش اگر مرا دست بدی
خود را برهاندمی ز سرگردانی
From that jug of wine that holds no harm in it,
fill a bowl and drink, and hand me another,
before, my idol, somewhere by the roadside,
a jug-maker makes a jug of the dust of me and you.
fill a bowl and drink, and hand me another,
before, my idol, somewhere by the roadside,
a jug-maker makes a jug of the dust of me and you.
زان کوزهٔ می که نیست در وی ضرری
پر کن قدحی بخور بمن ده دگری
زان پیشتر ای صنم که در رهگذری
خاک من و تو کوزهکند کوزهگری
پر کن قدحی بخور بمن ده دگری
زان پیشتر ای صنم که در رهگذری
خاک من و تو کوزهکند کوزهگری
Had my coming been mine to will, I would not have come;
had my going been mine as well, when would I go?
Better than either, that in this ruined cloister
I had never come, never gone, never been.
had my going been mine as well, when would I go?
Better than either, that in this ruined cloister
I had never come, never gone, never been.
گر آمدنم بخود بدی نامدمی
ور نیز شدن بمن بدی کی شدمی
به زان نبدی که اندر این دیر خراب
نه آمدمی نه شدمی نه بدمی
ور نیز شدن بمن بدی کی شدمی
به زان نبدی که اندر این دیر خراب
نه آمدمی نه شدمی نه بدمی
If there comes to hand a loaf from the kernel of the wheat,
two mans of wine, and the haunch of a sheep,
with a tulip-cheeked one in the corner of a garden —
that is a feast not in the compass of every sultan.
two mans of wine, and the haunch of a sheep,
with a tulip-cheeked one in the corner of a garden —
that is a feast not in the compass of every sultan.
گر دست دهد ز مغز گندم نانی
وز می دو منی ز گوسفندی رانی
با لاله رخی و گوشه بستانی
عیشی بود آن نه حد هر سلطانی
وز می دو منی ز گوسفندی رانی
با لاله رخی و گوشه بستانی
عیشی بود آن نه حد هر سلطانی
If the sky’s work were weighed out by justice,
the sky’s arrangements would all win approval;
and if there were justice in the turning vault’s affairs,
when would the minds of the worthy ever have been wounded?
the sky’s arrangements would all win approval;
and if there were justice in the turning vault’s affairs,
when would the minds of the worthy ever have been wounded?
گر کار فلک به عدل سنجیده بدی
احوال فلک جمله پسندیده بدی
ور عدل بدی بکارها در گردون
کی خاطر اهل فضل رنجیده بدی
احوال فلک جمله پسندیده بدی
ور عدل بدی بکارها در گردون
کی خاطر اهل فضل رنجیده بدی
Ho, jug-maker! Hold up — if you are sober:
how long will you so dishonor the clay of men?
The finger of Feridun, the palm of Kay Khosrow —
you have set them on the wheel: what do you suppose you are doing?
how long will you so dishonor the clay of men?
The finger of Feridun, the palm of Kay Khosrow —
you have set them on the wheel: what do you suppose you are doing?
هان کوزهگرا بپای اگر هشیاری
تا چند کنی بر گل مردم خواری
انگشت فریدون و کف کیخسرو
بر چرخ نهادهای چه میپنداری
تا چند کنی بر گل مردم خواری
انگشت فریدون و کف کیخسرو
بر چرخ نهادهای چه میپنداری
At the hour of the morning draught, my idol of blessed step,
strike up a song, and bring the wine on:
for it has thrown to the dust a hundred thousand Jams and Kays,
this coming of Tir and this going of Dey.
strike up a song, and bring the wine on:
for it has thrown to the dust a hundred thousand Jams and Kays,
this coming of Tir and this going of Dey.
هنگام صبوح ای صنم فرخ پی
برساز ترانهای و پیشآور می
کافکند بخاک صد هزاران جم و کی
این آمدن تیرمه و رفتن دی
برساز ترانهای و پیشآور می
کافکند بخاک صد هزاران جم و کی
این آمدن تیرمه و رفتن دی