रुबायत

उमर खय्याम (१०४८–११३१) आपल्या शतकात कवी म्हणून नव्हे, तर निशापूरचा गणितज्ञ, खगोलशास्त्रज्ञ आणि तत्त्वज्ञ म्हणून प्रसिद्ध होता — घन समीकरणांचे वर्गीकरण करून ती सोडवणारा बीजगणिती, मलिकशहाच्या आदेशाने इस्फहानमध्ये पंचांगसुधारणा करणारा खगोलवेत्ता. रुबाई — चार चरणांची ती कविता, जिच्या पहिल्या दोन ओळी एखादे दृश्य वा युक्तिवाद मांडतात, तिसरी वळण घेते, आणि चौथी सूत्रवजा तडाख्याने संपूर्ण भार एका फटक्यात उतरवते — त्याच्या नावावर शतकानुशतके गोळा होत गेली, अनेकदा अनिश्चित श्रेयासह. त्याच्या हयातीत कोणताही संग्रह टिकला नाही; मृत्यूनंतर दशकांनी पहिली श्रेये सुरू होतात. ही आवृत्ती मोहम्मद-अली फोरूघी आणि कासिम घनी (तेहरान, १९४२) यांची प्रमाण निवड आहे — स्वरैक्य आणि आरंभकालीन पुराव्यांनुसार चाळलेल्या १७८ रुबाया. जिथे एखादी रुबाई इतर कवींच्या नावांवरही फिरते, तिथे अपरेटस तसे नमूद करतो — संशय अभिलेखाचा भाग आहे, आणि वाचकाला तो मिळायला हवा.

एडवर्ड फिट्झजेराल्डचे प्रसिद्ध इंग्रजी ’रुबायात’ (१८५९) ही एक व्हिक्टोरियन पुनर्रचना आहे, अनुवाद नव्हे — त्याने वेगवेगळ्या रुबाया एका अखंड कवितेत ढाळल्या आणि स्वतःची यमके व कल्पना जोडल्या. इथला प्रयत्न याच्या उलट आहे: प्रत्येक रुबाई फारसीत जे सांगते तेच, चरणामागे एक ओळ या रीतीने देणे — विलीनीकरणाविना, भरतीविना, त्या प्रसिद्ध यमकाची नक्कल न करता. जिथे फिट्झजेराल्डच्या ओळी म्हणी बनल्या, तिथेही मूळ फारसीचा अर्थच दिला आहे. हा फारसी मूळातून थेट मराठीत केलेला अनुवाद आहे, कोणत्याही इंग्रजी रूपांतराच्या मार्गे नव्हे.

खय्यामचा स्वर मृत्यूविषयी बोलणाऱ्या एखाद्या भूमितिज्ञासारखा आहे: ठोस नामे (कूजा, माती, लाला, मद्यशाळा, सराय), साधी वाक्यरचना, आणि तार्किक जोडणी (’म्हणून’, ’याआधीच’, ’जर’) एक शांत पण विदारक युक्तिवाद पुढे नेतात. स्वर कोरडा, संशयी, कोमल आहे — कधीही गूढवादी धुके नाही, कधीही विलाप नाही. वारंवार परतणारी प्रतिमे: नियती म्हणून फिरणारे आकाश (चर्ख, फलक); धूळ-ते-माती-ते-कूजा-ते-धूळ हे चक्र, ज्यात राजांच्या मातीतून कूजे घडतात; आणि एकच ध्रुवपद — आनंदी राहा, हा श्वास पिऊन टाक, कारण उद्याची हमी कोणी देत नाही. साकी (मद्यदाता), जमशीद, बहराम, कैखुस्रो अशी नावे आणि जमजम, कौसर असे संदर्भ ग्लॉसरी अपरेटसमध्ये विशद केले आहेत; अनुवादाचा देह स्वच्छ ठेवला आहे.