Kalk güzelim, gel gönlümüz için;
kendi güzelliğinle çöz düğümümüzü.
Bir küp şarap, hep birlikte içelim,
küpler bizim çamurumuzdan yapılmadan önce.

برخیز بتا بیا ز بهر دل ما
حل کن به جمال خویشتن مشکل ما
یک کوزه شراب تا به هم نوش کنیم
زآن پیش که کوزه‌ها کنند از گل ما

Madem yarın için kimse söz veremez,
şu sevdalı gönlü şimdi hoş tut.
Ay ışığında iç, ey ay — çünkü ay
çok parlar da bizi bir daha bulamaz.

چون عهده نمی‌شود کسی فردا را
حالی خوش دار این دل پرسودا را
می نوش به ماهتاب ای ماه که ماه
بسیار بتابد و نیابد ما را

Kur’an, ki en yüce söz derler ona,
ara sıra okurlar, sürekli değil;
oysa kadehin çevresinde kalıcı bir ayet var
her yerde ki hep okurlar onu.

قرآن که مهین کلام خوانند آن را
گهگاه نه بر دوام خوانند آن را
بر گرد پیاله آیتی هست مقیم
کاندر همه جا مدام خوانند آن را

İçki içmiyorsan, içenleri ayıplama,
kurma sen hile ile düzen.
Şununla övünme ki şarap içmiyorsun:
yüz lokma yersin ki şarap onların kölesidir.

گر می نخوری طعنه مزن مستان را
بنیاد مکن تو حیله و دستان را
تو غره بدان مشو که می می‌نخوری
صد لقمه خوری که می غلام است آن را

Ne kadar da güzel rengim ve kokum olsa,
lale gibi yanağım, servi gibi boyum olsa,
belli olmadı ki toprağın bu şenlik evinde
ezel nakkaşı beni ne diye süsledi.

هر چند که رنگ و بوی زیباست مرا
چون لاله رخ و چو سرو بالاست مرا
معلوم نشد که در طربخانۀ خاک
نقاش ازل بهر چه آراست مرا

Biz varız, şarap var, çalgıcı var ve bu viran köşe;
can, gönül, kadeh ve şarap tortusuyla dolu hırka.
Rahmet umudundan ve azap korkusundan azade,
topraktan, yelden, ateşten ve sudan özgür.

ماییم و می و مطرب و این کنج خراب
جان و دل و جام و جامه پر درد شراب
فارغ ز امید رحمت و بیم عذاب
آزاد ز خاک و باد و از آتش و آب

O saray ki Cemşid orada kadeh tuttu,
ceylan yavruladı, tilki uyudu orada.
Behram ki ömrü boyunca yaban eşeği avlardı,
gördün ya, nasıl da eşek Behram’ı avladı.

آن قصر که جمشید در او جام گرفت
آهو بچه کرد و روبه آرام گرفت
بهرام که گور می‌گرفتی همه عمر
دیدی که چگونه گور بهرام گرفت

Bulut geldi, yeşilliğin üstüne yine ağladı;
gül renkli şarapsız yaşamamalı.
Bugün bizim seyrangâhımız olan bu yeşillik,
bizim toprağımızın yeşilliği kimin seyrangâhı olacak.

ابر آمد و باز بر سر سبزه گریست
بی بادهٔ گلرنگ نمی‌باید زیست
این سبزه که امروز تماشاگه ماست
تا سبزهٔ خاک ما تماشاگه کیست

Madem baht gülün şimdi meyveyle dolu,
neden elin şarap kadehinden boşta duruyor?
İç, çünkü zaman hain bir düşmandır;
böyle bir günü ele geçirmek zordur.

اکنون که گل سعادتت پربار است
دست تو ز جام می چرا بیکار است
می خور که زمانه دشمنی غدار است
دریافتن روز چنین دشوار است

Bugün senin elinde yarın yoktur,
yarını düşünmek de sevdadan başka değil.
Boşa harcama şu anı, gönlün deli değilse —
çünkü kalan ömrün belli bir değeri yoktur.

امروز تو را دسترس فردا نیست
واندیشهٔ فردات به جز سودا نیست
ضایع مکن این دم ار دلت شیدا نیست
کاین باقی عمر را بها پیدا نیست

Ey ruhlar âleminden hararetle gelen,
beş, dört, altı ve yedi içinde şaşkına dönen,
şarap iç, nereden geldiğini bilmezsin;
hoş ol, nereye gideceğini bilmezsin.

ای آمده از عالم روحانی تفت
حیران شده در پنج و چهار و شش و هفت
می نوش ندانی ز کجا آمده‌ای
خوش باش ندانی به کجا خواهی رفت

Ey felek çarkı, yıkım senin kininden,
zulüm senin eski âdetindir.
Ey toprak, eğer senin bağrını yarsalar,
nice değerli cevher var senin bağrında.

ای چرخ فلک خرابی از کینهٔ توست
بیدادگری شیوهٔ دیرینهٔ توست
ای خاک اگر سینه تو بشکافند
بس گوهر قیمتی که در سینهٔ توست

Ey gönül, madem zaman seni gamlandırıyor,
ansızın çıkacak tenden temiz canın;
yeşilliğe otur, hoş yaşa birkaç gün,
toprağından yeşillik bitmeden önce.

ای دل چو زمانه می‌کند غمناکت
ناگه برود ز تن روان پاکت
بر سبزه نشین و خوش بزی روزی چند
زآن پیش که سبزه بر دمد از خاکت

Bu varlık denizi gizden çıkıp geldi,
kimse yok ki bu araştırma incisini deldi.
Herkes sevda başından bir söz söyledi,
işin aslını kimse söyleyemedi.

این بحر وجود آمده بیرون ز نهفت
کس نیست که این گوهر تحقیق بسفت
هر کس سخنی از سر سودا گفتند
زآن روی که هست کس نمی‌داند گفت

Bu küp benim gibi ağlayan bir âşıkmış,
bir güzelin zülfünün bağında tutulmuşmuş.
Boynunda gördüğün bu kulp,
bir yârin boynundaki bir elmiş.

این کوزه چو من عاشق زاری بوده‌ست
در بند سر زلف نگاری بوده‌ست
این دسته که بر گردن او می‌بینی
دستی‌ست که بر گردن یاری بوده‌ست

Bu küp ki bir gündelikçinin su kabıdır,
bir şahın gözünden ve bir vezirin gönlündendir;
sarhoşun avucundaki her şarap tası,
bir sarhoşun yanağından, bir örtülünün dudağındandır.

این کوزه که آبخوارهٔ مزدوری‌ست
از دیدهٔ شاهی و دل دستوری‌ست
هر کاسهٔ می که بر کف مخموری‌ست
از عارض مستی و لب مستوری‌ست

Bu eski kervansaray ki adına âlem derler,
alaca sabahın ve akşamın konağıdır,
yüz Cemşid’den arta kalmış bir şölendir,
yüz Behram’a dayanak olmuş bir saraydır.

این کهنه رباط را که عالم نام است
وآرامگه ابلق صبح و شام است
بزمی‌ست که واماندۀ صد جمشید است
قصری‌ست که تکیه‌گاه صد بهرام است

Bu bir iki üç günlük ömür nöbeti geçti,
su gibi ırmakta, yel gibi ovada.
Hiçbir zaman iki günün gamı aklıma gelmedi:
gelmemiş olan gün ile geçmiş olan gün.

این یک دو سه روز نوبت عمر گذشت
چون آب به جویبار و چون باد به دشت
هرگز غم دو روز مرا یاد نگشت
روزی که نیامده‌ست و روزی که گذشت

Gül yüzünde nevruz esintisi hoştur,
çimenin ortasında gönül açan bir yüz hoştur;
geçen dünden ne dersen hoş değil,
hoş ol, dünü anma, çünkü bugün hoştur.

بر چهرۀ گل نسیم نوروز خوش است
در صحن چمن روی دل‌افروز خوش است
از دی که گذشت هر چه گویی خوش نیست
خوش باش و ز دی مگو که امروز خوش است

Benden ve senden önce bir gece gündüz varmış,
dönen felek de bir işteymiş.
Yerin üstüne nereye ayak bassan,
o, bir güzelin göz bebeğiymiş.

پیش از من و تو لیل و نهاری بوده‌ست
گردنده فلک نیز بکاری بوده است
هرجا که قدم نهی تو بر روی زمین
آن مردمک چشم نگاری بوده‌ست

Ne zamana dek denizlere kerpiç atacağım?
Bezdim mabedin putperestlerinden.
Hayyam, kim demiş cehennemlik olacak diye;
kim gitti cehenneme, kim geldi cennetten?

تا چند زنم به روی دریاها خشت
بیزار شدم ز بت‌پرستان کنشت
خیام ، که گفت دوزخی خواهد بود
که رفت به دوزخ و که آمد ز بهشت

Bir araya gelip yoğrulmuş bir kadehin
kırılmasını sarhoş reva görmez.
Bunca nazik baş ve ayak, baştan ve elden —
sevgiyle kim birleştirdi, kinle kim kırdı?

ترکیب پیاله‌ای که در هم پیوست
بشکستن آن روا نمی‌دارد مست
چندین سر و پای نازنین از سر و دست
از مهر که پیوست و به کین که شکست

Tabiatların birleşimi madem senin dileğincedir bir an,
git şen yaşa, sana zulüm olsa da.
Akıl sahipleriyle ol, çünkü senin tenin aslı
bir toz, bir esinti, bir tozan ve bir nefestir.

ترکیب طبایع چو به کام تو دمی‌ست
رو شاد بزی اگرچه بر تو ستمی‌ست
با اهل خرد باش که اصل تن تو
گردی و نسیمی و غباری و دمی‌ست

Bulut nevruzda lale yüzünü yıkayınca,
kalk ve şarap kadehiyle azmini sağlam kıl,
çünkü bugün senin seyrangâhın olan bu yeşillik,
yarın hep senin toprağından bitecek.

چون ابر به نوروز رخ لاله بشست
برخیز و به جام باده کن عزم درست
کاین سبزه که امروز تماشاگه توست
فردا همه از خاک تو برخواهد رست

Sarhoş bülbül bahçeye yol bulunca,
gül yüzünü ve şarap kadehini gülümser buldu;
geldi, hâl diliyle kulağıma söyledi:
"Anla, geçen ömür bir daha bulunmaz."

چون بلبل مست راه در بستان یافت
روی گل و جام باده را خندان یافت
آمد به زبان حال در گوشم گفت
دریاب که عمر رفته را نتوان یافت

Madem çark tek bir akıllının dileğince dönmedi,
ha yedi say feleği, ha sekiz.
Madem ölmek gerek ve tüm arzuları bırakmak,
ha karınca yesin mezarda, ha kurt ovada.

چون چرخ به کام یک خردمند نگشت
خواهی تو فلک هفت شمر خواهی هشت
چون باید مرد و آرزوها همه هشت
چه مور خورد به گور و چه گرگ به دشت

Lale gibi nevruzda kadehi eline al,
lale yüzlü biriyle, fırsatın varsa.
Neşeyle şarap iç, çünkü bu eski çark
ansızın seni toprak gibi alçaltır.

چون لاله به نوروز قدح گیر به دست
با لاله‌رخی اگر تو را فرصت هست
می نوش به خرمی که این چرخ کهن
ناگاه تو را چو خاک گرداند پست

Madem hakikat ve yakîn elde yok,
şüphe umuduyla bütün ömrü oturulmaz.
Sakın koymayalım şarap kadehini elden,
habersizlikte insan ha ayık, ha sarhoş.

چون نیست حقیقت و یقین اندر دست
نتوان به امید شک همه عمر نشست
هان تا ننهیم جام می از کف دست
در بی‌خبری مرد چه هشیار و چه مست

Madem var olan her şeyden ele yelden başka bir şey geçmez,
madem var olan her şeyde eksiklik ve kırılma var,
var say âlemde var olan her şeyi yok,
yok bil âlemde yok olan her şeyi var.

چون نیست ز هرچه هست جز باد به دست
چون هست به هرچه هست نقصان و شکست
انگار که هرچه هست در عالم نیست
پندار که هرچه نیست در عالم هست

Her cahilin ayağı altındaki toprak,
bir güzelin avucu, bir dilberin yüzüdür;
bir eyvanın kubbesindeki her kerpiç,
bir vezirin parmağı ya da bir sultanın başıdır.

خاکی که به زیر پای هر نادانی‌ست
کفّ صنمیّ و چهرهٔ جانانی‌ست
هر خشت که بر کنگرهٔ ایوانی‌ست
انگشت وزیر یا سر سلطانی‌ست

Yaratıcı tabiatların birleşimini kurunca,
neden onu eksik ve kusurlu bıraktı?
İyi çıktıysa, kırmak neden?
İyi çıkmadıysa, bu suretler kimin kusuru?

دارنده چو ترکیب طبایع آراست
از بهر چه اوفکندش اندر کم و کاست
گر نیک آمد شکستن از بهر چه بود
ور نیک نیامد این صور عیب که راست

Sırlar perdesine kimsenin yolu yok,
bu düzenden kimsenin canı haberdar değil.
Toprağın gönlünden başka hiçbir konak yok;
şarap iç, çünkü böyle masallar kısa değil.

در پردۀ اسرار کسی را ره نیست
زین تعبیه جان هیچ‌کس آگه نیست
جز در دل خاک هیچ منزلگه نیست
می خور که چنین فسانه‌ها کوته نیست

Uykudaydım, bir akıllı bana dedi:
"Uykudan kimseye sevinç gülü açılmadı;
ecelle eş olan bir işi neden yaparsın?
Şarap iç, çünkü toprağın altında uyunacak."

در خواب بدم مرا خردمندی گفت
کز خواب کسی را گل شادی نشکفت
کاری چه کنی که با اجل باشد جفت؟
می خور که به زیر خاک می‌باید خفت

Gelişimiz ve gidişimizin bulunduğu bu dairenin
ne başı bellidir ne de sonu.
Kimse bu anlamda bir an doğruyu söylemez:
bu geliş nereden, bu gidiş nereye.

در دایره‌ای که آمد و رفتن ماست
او را نه بدایت نه نهایت پیداست
کس می‌نزند دمی در این معنی راست
کاین آمدن از کجا و رفتن به کجاست

Bahar mevsiminde huri yaradılışlı bir güzel
ekin kıyısında bana bir kadeh şarap verse,
halkın yanında bu her ne kadar çirkin olsa da,
cennet adını anarsam benden köpek yeğdir.

در فصل بهار اگر بتی حور سرشت
یک ساغر می دهد مرا بر لب کشت
هر چند به نزد عامه این باشد زشت
سگ به ز من است اگر برم نام بهشت

Anla ki ruhtan ayrı gideceksin,
fena sırlarının perdesine gideceksin.
Şarap iç, nereden geldiğini bilmezsin;
hoş ol, nereye gideceğini bilmezsin.

دریاب که از روح جدا خواهی رفت
در پردۀ اسرار فنا خواهی رفت
می نوش ندانی از کجا آمده‌ای
خوش باش ندانی به کجا خواهی رفت

Saki, gül ve yeşillik çok neşeli oldu;
anla ki gelecek hafta toprak oldu.
Şarap iç, bir gül devşir, ki sen bakana dek
gül toprak olmuş, yeşillik çerçöp olmuştur.

ساقی گل و سبزه بس طربناک شده‌ست
دریاب که هفته دگر خاک شده‌ست
می نوش و گلی بچین که تا درنگری
گل خاک شده‌ست و سبزه خاشاک شده‌ست

Bir ömürdür benimki karanlık, işim de doğru değil,
sıkıntı hep artmış, rahat eksilmiş.
Tanrı’ya şükür ki bütün bela sebeplerini
başkasından istememiz gerekmiyor.

عمری‌ست مرا تیره و کاری‌ست نه راست
محنت همه افزوده و راحت کم و کاست
شکر ایزد را که آنچه اسباب بلاست
ما را ز کس دگر نمی‌باید خواست

Gül mevsimi, ırmak kıyısı ve ekin dudağı,
bir iki üç dost ve huri yaradılışlı bir güzelle,
getir kadehi, çünkü sabah şarabını içenler
mescitten azade, mabetten fariğdir.

فصل گل و طرف جویبار و لب کشت
با یک دو سه اهل و لعبتی حورسرشت
پیش آر قدح که باده‌نوشان صبوح
آسوده ز مسجدند و فارغ ز کنشت

Beka dalı bahtının kökünden bitmişse,
ömür bedenine sımsıkı bir giysiyse de,
sana gölgelik olan şu ten çadırında
sakın dayanma, çünkü direkleri gevşektir.

گر شاخ بقا ز بیخ بختت رستست
ور بر تن تو عمر لباسی چستست
در خیمه تن که سایبانی‌ست ترا
هان تکیه مکن که چارمیخش سستست

Derler ki cennet hurilerle hoştur;
ben derim ki üzüm suyu hoştur.
Bu peşini tut, o veresiyeyi bırak,
çünkü davulun sesi uzaktan hoştur.

گویند کسان بهشت با حور خوش است
من می‌گویم که آب انگور خوش است
این نقد بگیر و دست از آن نسیه بدار
کآواز دهل شنیدن از دور خوش است

Bana derler ki sarhoş cehennemlik olur;
yalan bir sözdür, gönül ona bağlanmaz.
Âşık ve şarap içen cehennemlik olsaydı,
yarın cennet avucun içi gibi bomboş görürdün.

گویند مرا که دوزخی باشد مست
قولی‌ست خلاف ، دل در آن نتوان بست
گر عاشق و میخواره به دوزخ باشند
فردا بینی بهشت همچون کف دست

Ben hiç bilmem ki beni yoğuran,
cennet ehli mi yaptı, yoksa çirkin cehennem ehli mi.
Bir kadeh, bir güzel, bir saz ekin kıyısında —
bu üçü bana peşin, sana cennet veresiye.

من هیچ ندانم که مرا آن‌که سرشت
از اهل بهشت کرد یا دوزخ زشت
جامی و بتی و بربطی بر لب کشت
این هرسه مرا نقد و تو را نسیه بهشت

Mehtap ışığıyla gecenin eteğini yardı;
şarap iç, bundan iyi bir an bulunmaz.
Hoş ol, düşünme, çünkü mehtap nicesini
toprağın başında tek tek aydınlatacak.

مهتاب به نور دامن شب بشکافت
می نوش دمی بهتر از این نتوان یافت
خوش باش و میندیش که مهتاب بسی
اندر سر خاک یک به یک خواهد تافت

Şarap içmek ve şen olmak benim dinimdir,
küfürden ve dinden azade olmak benim dinimdir.
Dünya gelinine dedim: "Mehrin nedir?"
Dedi: "Senin şen gönlün benim mehrimdir."

می خوردن و شاد بودن آیین من است
فارغ بودن ز کفر و دین دین من است
گفتم به عروس دهر کابین تو چیست
گفتا دل خرم تو کابین من است

Şarap erimiş yakut, sürahi de madendir;
kadeh cisimdir, şarabı da candır.
Şaraptan gülen o billur kadeh,
gönül kanını içinde gizleyen bir gözyaşıdır.

می لعل مذاب است و صراحی کان است
جسم است پیاله و شرابش جان است
آن جام بلورین که ز می خندان است
اشکی است که خون دل در او پنهان است

Şarap iç, çünkü ebedî ömür budur,
gençlik devrinden kazancın da budur.
Gül, şarap ve mest dostlar zamanı,
hoş ol bir an, çünkü hayat budur.

می نوش که عمر جاودانی این است
خود حاصلت از دور جوانی این است
هنگام گل و باده و یاران سرمست
خوش باش دمی که زندگانی این است

İnsanın yaradılışındaki iyilik ve kötülük,
kaza ve kaderdeki sevinç ve gam,
feleğe havale etme, çünkü aklın yolunda
felek senden bin kat daha çaresizdir.

نیکی و بدی که در نهاد بشر است
شادی و غمی که در قضا و قدر است
با چرخ مکن حواله کاندر ره عقل
چرخ از تو هزار بار بیچاره‌تر است

Her lale bahçesi olan ovada,
bir hükümdarın kızıl kanı vardı.
Yerden biten her menekşe filizi,
bir güzelin yanağındaki bir bendi.

در هر دشتی که لاله‌زاری بوده‌ست
از سرخی خون شهریاری بوده‌ست
هر شاخ بنفشه کز زمین می‌روید
خالی‌ست که بر رخ نگاری بوده‌ست

Bir yerin toprağında olan her zerre,
benden ve senden önce bir taç ve bir yüzüktü.
Nazik yüzden tozu edeple sil,
çünkü o da güzel, nazik bir yüzdü.

هر ذره که در خاک زمینی بوده‌ست
پیش از من و تو تاج و نگینی بوده‌ست
گرد از رخ نازنین به آزرم فشان
کآن هم رخ خوب نازنینی بوده‌ست

Bir ırmak kenarında biten her yeşillik,
sanki bir melek huylunun dudağından bitmiş.
Yeşilliğin üstüne aşağılayarak ayak basma,
çünkü o yeşillik bir lale yüzlünün toprağından bitmiş.

هر سبزه که بر کنار جویی رسته‌ست
گویی ز لب فرشته‌خویی رسته‌ست
پا بر سر سبزه تا به خواری ننهی
کآن سبزه ز خاک لاله‌رویی رسته‌ست

Bir yudum şarap Kâvus’un mülkünden yeğdir,
Kubad’ın tahtından ve Tus mülkünden yeğdir.
Bir rindin seher vakti attığı her feryat,
riyakâr zahitlerin ibadetinden yeğdir.

یک جرعهٔ می ز ملک کاووس به است
از تخت قباد و ملکت طوس به است
هر ناله که رندی به سحرگاه زند
از طاعت زاهدان سالوس به است

Ömür sona erince, ha tatlı, ha acı;
kadeh dolunca, ha Bağdat, ha Belh.
Şarap iç, çünkü benden ve senden sonra ay nicesi
sonundan başına, başından sonuna gelir.

چون عمر به سر رسد چه شیرین و چه تلخ
پیمانه چو پر شود چه بغداد و چه بلخ
می نوش که بعد از من و تو ماه بسی
از سَلخ به غٌرّه آید از غره به سلخ

Fazilet ve edep denizi olanlar,
kemal toplamında dostların mumu olanlar,
bu karanlık geceden yol bulup çıkamadılar,
bir masal söylediler ve uykuya daldılar.

آنان که محیط فضل و آداب شدند
در جمع کمال شمع اصحاب شدند
ره زین شب تاریک نبردند برون
گفتند فسانه‌ای و در خواب شدند

Sebepler ovasına sürülmüş olanları
onsuz bütün işleri görüp bitirmişler;
bugün bir bahane atıp öne sürmüşler,
yarın olan hep önceden kurulmuş olandır.

آن را که به صحرای علل تاخته‌اند
بی او همه کارها بپرداخته‌اند
امروز بهانه‌ای درانداخته‌اند
فردا همه آن بود که درساخته‌اند

Eskiyenler ve şu yeni olanlar,
herkes kendi muradına doğru bir soluk koşar.
Bu eski dünya kimseye baki kalmaz;
gittiler, gideceğiz, gelirler, giderler.

آن‌ها که کهن شدند و این‌ها که نوند
هر کس به مراد خویش یک تک به دوند
این کهنه‌جهان به کس نماند باقی
رفتند و رویم دیگر آیند و روند

Yeri, çarkı ve felekleri koyan o,
nice dağ koydu gamlı gönle;
nice yakut gibi dudak ve misk gibi zülfü
yerin davuluna ve toprağın kutusuna koydu.

آن‌کس که زمین و چرخ و افلاک نهاد
بس داغ که او بر دل غمناک نهاد
بسیار لب چو لعل و زلفین چو مشک
در طبل زمین و حقهٔ خاک نهاد

Birini getirir, ötekini kapar,
kimseye sırrı açmazlar.
Kazadan bize bu kadardan fazlası gösterilmez;
ömür kadehimizdir, onu ölçüp durmaktalar.

آرند یکی و دیگری بربایند
بر هیچ‌کسی راز همی‌نگشایند
ما را ز قضا جز این قدر ننمایند
پیمانهٔ عمر ماست می‌پیمایند

Bu eyvanın sakinleri olan gökcisimleri,
akıllıların tereddüt sebepleridir.
Sakın aklın ipinin ucunu yitirme,
çünkü o yöneticiler bile başı dönmüştür.

اجرام که ساکنان این ایوان‌اند
اسباب تردد خردمندان‌اند
هان تا سر رشتهٔ خرد گم نکنی
کآنان که مدبرند سرگردان‌اند

Benim gelişimden feleğe fayda olmadı,
gidişimden de şanı, ünü artmadı;
hiç kimseden de iki kulağım işitmedi
bu gelişim ve gidişim ne içindi.

از آمدنم نبود گردون را سود
وز رفتن من جلال و جاهش نفزود
وز هیچ کسی نیز دو گوشم نشنود
کاین آمدن و رفتنم از بهر چه بود

Zahmet çekmekten insan hür olur,
damla sedefte hapis çekince inci olur.
Mal kalmasa, baş yerinde kalsın;
kadeh boşalınca yine dolar.

از رنج کشیدن آدمی حر گردد
قطره چو کشد حبس صدف در گردد
گر مال نماند سر بماناد به جای
پیمانه چو شد تهی دگر پر گردد

Yazık ki sermaye elden çıktı,
ecelin elinden nice ciğer kan oldu.
Kimse gelmedi o dünyadan ki ona sorayım
dünya yolcularının hâli ne oldu diye.

افسوس که سرمایه ز کف بیرون شد
وز دست اجل بسی جگرها خون شد
کس نآمد از آن جهان که پرسم از وی
کاحوال مسافران دنیا چون شد

Yazık ki gençlik defteri dürüldü,
o taze hayat baharı kış oldu.
Adı gençlik olan o neşe kuşu,
yazık, bilmem ne zaman geldi, ne zaman gitti.

افسوس که نامهٔ جوانی طی شد
و آن تازه بهار زندگانی دی شد
آن مرغ طرب که نام او بود شباب
افسوس ندانم که کی آمد کی شد

Ne çok var ki biz olmayacağız da dünya var olacak,
ne bizden ad, ne de nişan kalacak.
Bundan önce yoktuk da bir eksiklik olmadı,
bundan sonra da olmayınca yine öyle olacak.

ای بس که نباشیم و جهان خواهد بود
نی نام ز ما و نی‌ نشان خواهد بود
زین پیش نبودیم و نبد هیچ خلل
زین پس چو نباشیم همان خواهد بود

Mutluluk yolunda koşan bu akıl,
günde yüz kez sana der ki:
"Anla şu bir anlık vaktini, ki sen
biçilip yeniden biten o tere değilsin."

این عقل که در ره سعادت پوید
روزی صد بار خود تو را می‌گوید
دریاب تو این یک دم وقتت که نه‌ای
آن تره که بدروند و دیگر روید

Bu ömür kervanı şaşılası geçip gidiyor;
neşeyle geçen bir anı ele geçir.
Saki, dostların yarın gamını neden çekersin?
Getir kadehi, çünkü gece geçip gidiyor.

این قافلهٔ عمر عجب می‌گذرد
دریاب دمی که با طرب می‌گذرد
ساقی غم فردای حریفان چه خوری
پیش آر پیاله را که شب می‌گذرد

Zamandan sırtımın üstüne geliyorsun,
benden de her iş yolunda gitmiyor.
Can göç azmi etti, dedim: "Gitme."
Dedi: "Ne yapayım, ev yıkılıyor."

بر پشت من از زمانه تو می‌آید
وز من همه کار نانکو می‌آید
جان عزم رحیل کرد و گفتم بمرو
گفتا چه کنم خانه فرومی‌آید

Felek çarkına kimse galip gelmedi,
insan yemekten yer doymadı.
Seni yemedi diye mağrursun;
acele etme, o da yer, geç olmadı.

بر چرخ فلک هیچ کسی چیر نشد
وز خوردن آدمی زمین سیر نشد
مغرور بدانی که نخورده‌ست تو را
تعجیل مکن هم بخورد دیر نشد

Âlemi gözüne süsleseler de,
akıllılar meyletmez, sen de meyletme.
Senin gibi nicesi gider, nicesi gelir;
kap payını, yoksa seni kaparlar.

بر چشم تو عالم ارچه می‌آرایند
مگرای بدان که عاقلان نگرایند
بسیار چو تو روند و بسیار آیند
بربای نصیب خویش کت بربایند

Kaza kalemi bensiz üstüme sürülünce,
onun iyisini kötüsünü benden neden bilirler?
Dün bensiz, bugün de dün gibi bensiz ve sensiz;
yarın hangi delille beni yargıca çağırırlar?

بر من قلم قضا چو بی من رانند
پس نیک و بدش ز من چرا می‌دانند
دی بی من و امروز چو دی بی من و تو
فردا به چه حجتم به داور خوانند

Ne zamana dek renk ve kokunun tutsağı olacaksın?
Ne zamana dek her çirkinin ve güzelin peşinde?
Zemzem çeşmesi de olsan, âb-ı hayat da,
sonunda toprağın gönlüne ineceksin.

تا چند اسیر رنگ و بو خواهی شد
چند از پی هر زشت و نکو خواهی شد
گر چشمهٔ زمزمی و گر آب حیات
آخر به دل خاک فروخواهی شد

Kalenderlik yolunu tutmayınca olmaz,
yüzünü gönül kanıyla yıkamayınca olmaz.
Ne sevdadır pişirdiğin, ta ki gönlü yananlar gibi
azade olup kendini bırakmayınca olmaz.

تا راه قلندری نپویی نشود
رخساره بخون دل نشویی نشود
سودا چه پزی تا که چو دلسوختگان
آزاد به ترک خود نگویی نشود

Zühre ve ay gökte belirdiğinden beri,
kimse saf şaraptan iyisini görmedi.
Şarap satanlara şaşarım ben:
sattıklarından iyisini ne alacaklar?

تا زهره و مه در آسمان گشت پدید
بهتر ز می ناب کسی هیچ ندید
من در عجبم ز می‌فروشان کایشان
به زآن‌که فروشند چه خواهند خرید

Madem rızkı ve ömrü az çok edemezsin,
gönlü az çokla üzemezsin.
Benim ve senin işimiz, benim ve senin görüşümce
kendi elimizle mumdan bile edilemez.

چون روزی و عمر بیش و کم نتوان کرد
دل را به کم و بیش دژم نتوان کرد
کار من و تو چنان‌که رای من و توست
از موم به دست خویش هم نتوان کرد

Kudretle baş ve yüz yapan diri,
hep aynı o düşmanın işini de yapar.
Derler ki şarap kabı yapan Müslüman değildi;
sen ona ne dersin ki su kabağı yapar.

حیی که به قدرت سر و رو می‌سازد
همواره همو کار عدو می‌سازد
گویند قرابه‌گر مسلمان نبود
او را تو چه گویی که کدو می‌سازد

Dünyada taze gülün sesini verdiklerinde,
buyur güzelim ki şarabı ölçüyle versinler.
Huriden, köşkten, cennetten ve cehennemden
azade otur, çünkü onlar hep söylenti verir.

در دهر چو آواز گل تازه دهند
فرمای بتا که می به‌اندازه دهند
از حور و قصور و ز بهشت و دوزخ
فارغ بنشین که آن هر آوازه دهند

Dünyada her kimin yarım ekmeği varsa,
oturmak için bir yuvası varsa,
ne kimsenin hizmetkârı, ne kimsenin efendisidir;
de ki şen yaşasın, hoş bir dünyası vardır.

در دهر هر آن‌که نیم‌نانی دارد
از بهر نشست آشیانی دارد
نه خادم کس بود نه مخدوم کسی
گو شاد بزی که خوش‌جهانی دارد

Kaza çiftçisi bizim gibi nicesini ekti biçti;
boş yere gam çekmek fayda vermez.
Doldur kadehi, şarabı avucuma çabuk koy,
ki yine içeyim, çünkü olacaklar hep oldu.

دهقان قضا بسی چو ما کشت و درود
غم خوردن بیهوده نمی‌دارد سود
پر کن قدح می به کفم درنه زود
تا باز خورم که بودنی‌ها همه بود

Bir hoş gün, hava ne sıcak ne soğuk;
bulut gül bahçesinin yüzünden tozu yıkıyor.
Bülbül kendi hâl diliyle sarı güle
feryat ediyor ki şarap içmeli.

روزی‌ست خوش و هوا نه گرم است و نه سرد
ابر از رخ گلزار همی‌شوید گرد
بلبل به زبان حال خود با گل زرد
فریاد همی‌کند که می باید خورد

Başına baskın yapmadan önce,
buyur ki gül renkli şarabı getirsinler.
Sen altın değilsin, ey gafil cahil, ki seni
toprağa koyup yine çıkarsınlar.

زآن پیش که بر سرت شبیخون آرند
فرمای که تا بادهٔ گلگون آرند
تو زر نه‌ای ای غافل نادان که تو را
در خاک نهند و باز بیرون آرند

Ömrün ne zamana dek kendini beğenmekle geçer,
ya da yokluk ve varlığın peşinde geçer?
Şarap iç, çünkü ecelin peşinde olduğu bir ömür,
uykuyla ya da sarhoşlukla geçse yeğdir.

عمرت تا کی به خودپرستی گذرد
یا در پی نیستی و هستی گذرد
می نوش که عمری که اجل در پی اوست
آن به که به خواب یا به مستی گذرد

Kimse ecel sırrının düğümünü çözmedi,
kimse daireden bir adım dışarı atmadı.
Ben çırağından ustasına dek bakıyorum:
anasından doğan herkesin elinde acizlik var.

کس مشکل اسرار اجل را نگشاد
کس یک قدم از دایره بیرون ننهاد
من می‌نگرم ز مبتدی تا استاد
عجز است به دست هرکه از مادر زاد

Dünyadan tamahı azalt, hoşnut yaşa,
zamanın iyisinden kötüsünden bağı kopar.
Şarap elde, bir dilberin zülfünü tut, çünkü çabuk
hem geçer, hem kalmaz şu birkaç günlük.

کم کن طمع از جهان و می‌زی خرسند
از نیک و بد زمانه بگسل پیوند
می در کف و زلف دلبری گیر که زود
هم بگذرد و نماند این روزی چند

Benim gamım ve derdim uzasa da,
senin zevkin ve neşen başı diksedir de,
ikisine de dayanma, çünkü feleğin devri
perde ardında bin türlü oyun oynar.

گرچه غم و رنج من درازی دارد
عیش و طرب تو سرفرازی دارد
بر هر دو مکن تکیه که دوران فلک
در پرده هزار گونه بازی دارد

Felek yerden hiçbir gül çıkarmaz ki
onu kırıp yine yere teslim etmesin.
Bulut, su gibi toprağı kaldırsa,
kıyamete dek hep sevgililerin kanını yağdırır.

گردون ز زمین هیچ گلی برنارد
کش نشکند و هم به زمین نسپارد
گر ابر چو آب خاک را بردارد
تا حشر همه خون عزیزان بارد

Hayatından bir nefesin geçerse,
bırakma ki neşeden başkasıyla geçsin.
Dikkat et, dünya sevdasının sermayesi
ömürdür — nasıl geçirirsen öyle geçer.

گر یک نفست ز زندگانی گذرد
مگذار که جز به شادمانی گذرد
هشدار که سرمایهٔ سودای جهان
عمر است چنان کش گذرانی گذرد

Derler ki cennet ve iri gözlü huri olacak,
orada şarap, süt ve bal olacak;
biz şarabı ve sevgiliyi seçtiysek ne korku,
madem işin sonu böyle olacak.

گویند بهشت و حورعین خواهد بود
آنجا می و شیر و انگبین خواهد بود
گر ما می و معشوق گزیدیم چه باک
چون عاقبت کار چنین خواهد بود

Derler ki cennet, huri ve Kevser olacak,
şarap, süt, bal ve şeker ırmağı olacak;
doldur şarap kadehini, elime ver,
peşin bir, bin veresiyeden hoştur.

گویند بهشت و حور و کوثر باشد
جوی می و شیر و شهد و شکر باشد
پر کن قدح باده و بر دستم نه
نقدی ز هزار نسیه خوش‌تر باشد

Derler ki her kim perhiz edenlerse,
nasıl ölürlerse öyle dirilirler.
Biz de şarap ve sevgiliyleyiz hep,
belki bizi de haşirde öyle diriltirler.

گویند هر آن کسان که با پرهیزند
زآن‌سان که بمیرند چنان برخیزند
ما با می و معشوقه از آنیم مدام
باشد که به حشرمان چنان انگیزند

Şarap iç ki gönülden çokluğu ve azlığı giderir,
yetmiş iki milletin düşüncesini giderir.
Sakınma o kimyadan ki ondan
bir yudum içersen bin derdi giderir.

می خور که ز دل کثرت و قلت ببرد
و اندیشه هفتاد و دو ملت ببرد
پرهیز مکن ز کیمیایی که از او
یک جرعه خوری هزار علت ببرد

Bilenin gönlünde olan her sır,
Anka’dan daha gizli olmalı.
Çünkü sedefte gizlilikten inci olur
o damla ki denizin gönül sırrıdır.

هر راز که اندر دل دانا باشد
باید که نهفته‌تر ز عنقا باشد
کاندر صدف از نهفتگی گردد در
آن قطره که راز دل دریا باشد

Her sabah lale yüzü çiy tutunca,
menekşe boyu çimende eğilince,
gonca hoşuma gidiyor, insaf:
kendi eteğini derleyip toplar.

هر صبح که روی لاله شبنم گیرد
بالای بنفشه در چمن خم گیرد
انصاف مرا ز غنچه خوش می‌آید
کاو دامن خویشتن فراهم گیرد

Gönlüm hiçbir zaman ilimden mahrum kalmadı,
sırlardan az kaldı ki bilinmemiş olsun.
Yetmiş iki yıl gece gündüz düşündüm;
bildim ki hiçbir şey bilinmemiş.

هرگز دل من ز علم محروم نشد
کم ماند ز اسرار که معلوم نشد
هفتاد و دو سال فکر کردم شب و روز
معلومم شد که هیچ معلوم نشد

Umut tanesi de harmanda kaldı,
bağ ve saray da sensiz ve bensiz kaldı.
Kendi gümüşünü ve altınını, bir dirhemden bir arpaya dek,
dostla ye, yoksa düşmana kalır.

هم دانهٔ امید به خرمن ماند
هم باغ و سرای بی تو و من ماند
سیم و زر خویش از درمی تا به جوی
با دوست بخور گرنه به دشمن ماند

Uygun dostların hepsi elden gitti,
ecelin ayağında tek tek yere serildi.
Ömür meclisinde bir şaraptan içtik,
iki üç kadeh bizden önce sarhoş oldular.

یاران موافق همه از دست شدند
در پای اجل یکان یکان پست شدند
خوردیم ز یک شراب در مجلس عمر
دوری دو سه پیشتر ز ما مست شدند

Bir kadeh şarap yüz gönle ve dine değer,
bir yudum şarap Çin ülkesine değer.
Yerin üstünde yakut şaraptan başka yok
bir acı ki bin tatlı cana değer.

یک جام شراب صد دل و دین ارزد
یک جرعهٔ می مملکت چین ارزد
جز بادهٔ لعل نیست در روی زمین
تلخی که هزار جان شیرین ارزد

Bir su damlasıydı, denizle bir oldu,
bir toprak zerresiydi, yerle bir oldu.
Senin bu âleme gelip gitmen nedir?
Bir sinek belirdi, sonra kayboldu.

یک قطرهٔ آب بود با دریا شد
یک ذرهٔ خاک با زمین یکتا شد
آمدشدن تو اندر این عالم چیست
آمد مگسی پدید و ناپیدا شد

İki güne bir ekmek insana yeterse,
kırık bir küpten bir an soğuk su içerse,
kendinden aşağı birinin memuru neden olmalı,
ya da kendi gibi birine neden hizmet etmeli?

یک نان به دو روز اگر بود حاصل مرد
از کوزه شکسته‌ای دمی آبی سرد
مأمور کم از خودی چرا باید بود
یا خدمت چون خودی چرا باید کرد

O yakutu sade billur içinde getir,
o mahrem ve her azadenin dostunu getir.
Madem biliyorsun ki toprak âleminin süresi
bir yeldir, çabuk geçen — şarabı getir.

آن لعل در آبگینهٔ ساده بیار
وآن محرم و مونس هر آزاده بیار
چون می‌دانی که مدت عالم خاک
باد است که زود بگذرد باده بیار

Olacaklardan, ey dost, ne diye kaygı taşırsın,
boş düşünceden gönlü ve canı hasta edersin?
Şen yaşa, dünyayı sevinçle geçir,
tedbir seninle alınmadı en başta bu iş.

از بودنی ای دوست چه داری تیمار
وز فکرت بیهوده دل و جان افکار
خرم بزی و جهان به شادی گذران
تدبیر نه با تو کرده‌اند اول کار

Gamdan başka bir şey artırmayan felekler,
bir şeyi yerine koymaz ki yine kapmasın.
Gelmemiş olanlar bilseydi ki biz
dünyadan ne çekiyoruz, gelmezlerdi.

افلاک که جز غم نفزایند دگر
ننهند به جا تا نربایند دگر
ناآمدگان اگر بدانند که ما
از دهر چه می‌کشیم نایند دگر

Ey gönül, bu yıpranmış dünyanın gamını yeme,
boşuna değilsin, boş gamlar yeme.
Madem olan geçti ve olmayan belirsiz,
hoş ol, olanın ve olmayanın gamını yeme.

ای دل غم این جهان فرسوده مخور
بیهوده نه‌ای غمان بیهوده مخور
چون بوده گذشت و نیست نابوده پدید
خوش باش غم بوده و نابوده مخور

Ey gönül, dünyanın tüm sebeplerini elde edilmiş say,
neşe bahçeni yeşillikle süslenmiş say;
sonra o yeşilliğin üstünde bir gece çiy gibi
konmuş ve sabah kalkmış say.

ایدل همه اسباب جهان خواسته گیر
باغ طربت به سبزه آراسته گیر
و آنگاه بر آن سبزه شبی چون شبنم
بنشسته و بامداد برخاسته گیر

Bu mezar ehli toprak oldu ve toz,
her zerre her zerreden ayrı düştü.
Ah, bu ne şarap ki hesap gününe dek
kendinden geçmiş, her işten habersizler.

این اهل قبور خاک گشتند و غبار
هر ذره ز هر ذره گرفتند کنار
آه این چه شراب است که تا روز شمار
بیخود شده و بی‌خبرند از همه کار

Küpün ağzındaki kerpiç Cem’in mülkünden hoştur,
kadehin kokusu Meryem’in gıdasından hoştur.
Bir mahmurun bağrından çıkan seher ahı,
Ebu Said ile Edhem’in feryadından hoştur.

خشت سر خم ز ملکت جم خوشتر
بوی قدح از غذای مریم خوشتر
آه سحری ز سینهٔ خماری
از نالهٔ بوسعید و ادهم خوشتر

Dibi görünmez felek dairesinde
bir kadeh var ki hepsine sırayla tattırılır.
Nöbet senin sırana gelince ah etme;
gönül hoşluğuyla iç, çünkü devirdir, zulüm değil.

در دایره سپهر ناپیدا غور
جامی‌ست که جمله را چشانند بدور
نوبت چو به دور تو رسد آه مکن
می نوش به خوشدلی که دور است نه جور

Dün bir çömlekçi gördüm çarşıda,
bir parça çamura çok tekme vuruyordu.
O çamur da hâl diliyle ona diyordu:
"Ben de senin gibiydim, bana iyi davran."

دی کوزه‌گری بدیدم اندر بازار
بر پاره گلی لگد همی زد بسیار
و آن گل بزبان حال با او می‌گفت
من همچو تو بوده‌ام مرا نیکودار

Ebedî hayat olan o şaraptan iç,
gençlik lezzetinin sermayesidir, iç.
Ateş gibi yakıcıdır, ama gamı
hayat suyu gibi giderir, iç.

ز آن می که حیات جاودانیست بخور
سرمایه لذت جوانی است بخور
سوزنده چو آتش است لیکن غم را
سازنده چو آب زندگانی است بخور

Şarap içersen, akıllılarla iç,
ya da lale yanaklı gülen bir güzelle iç.
Çok içme, yayma, açığa vurma;
az iç, ara sıra iç ve gizli iç.

گر باده خوری تو با خردمندان خور
یا با صنمی لاله رخی خندان خور
بسیار مخور ورد مکن فاش مساز
اندک خور و گه گاه خور و پنهان خور

Seher vaktidir, kalk ey güzel oğlan,
billur kadehi yakut şarapla doldur,
çünkü bu bir anlık ödünç, bu fena köşesinde
çok arayacak da bir daha bulamayacaksın.

وقت سحر است خیز ای طرفه پسر
پر بادهٔ لعل کن بلورین ساغر
کاین یکدم عاریت در این کنج فنا
بسیار بجویی و نیابی دیگر

Bu uzun yolun bütün gidenlerinden
geri gelen kim var ki bize sırrı söylesin?
Öyleyse tamah ve ihtiyacın bu iki yol ağzında
hiçbir şey bırakma, çünkü geri gelmiyorsun.

از جملهٔ رفتگان این راه دراز
باز آمده کیست تا به ما گوید راز
پس بر سر این دو راههٔ آز و نیاز
تا هیچ نمانی که نمی‌آیی باز

Ey akıllı ihtiyar, daha erken kalk,
şu toprak eleyen çocuğa keskin bak.
Ona öğüt ver, de ki: "Yumuşak yumuşak ele
Keykubad’ın beynini ve Perviz’in gözünü."

ای پیر خردمند پگه‌تر برخیز
و آن کودک خاکبیز را بنگر تیز
پندش ده گو که نرم نرمک می‌بیز
مغز سر کیقباد و چشم پرویز

Seher vaktidir, kalk ey naz kaynağı,
yumuşak yumuşak şarap iç ve çeng çal,
çünkü kalanlar da çok kalmaz,
gidenlerden de kimse geri gelmez.

وقت سحر است خیز ای مایه ناز
نرمک نرمک باده خور و چنگ نواز
کانها که بجایند نپایند بسی
و آنها که شدند کس نمیاید باز

Bir kuş gördüm Tus surunun üstüne konmuş,
önüne Keykâvus’un kafatasını koymuş.
Kafatasına diyordu ki: "Yazık, yazık,
hani çıngırakların sesi, hani davulun feryadı?"

مرغی دیدم نشسته بر باره طوس
در پیش نهاده کله کیکاووس
با کله همی گفت که افسوس افسوس
کو بانگ جرسها و کجا ناله کوس

Bir kadeh var ki akıl ona aferin der,
sevgiden alnına yüz öpücük kondurur;
bu dünya çömlekçisi böyle nazik bir kadehi
yapar da yine yere vurur.

جامی است که عقل آفرین میزندش
صد بوسه ز مهر بر جبین میزندش
این کوزه‌گر دهر چنین جام لطیف
می‌سازد و باز بر زمین میزندش

Hayyam, şaraptan sarhoşsan hoş ol,
ay yüzlüyle oturduysan hoş ol.
Madem dünya işinin sonu yokluktur,
yoksun say — madem varsın, hoş ol.

خیام اگر ز باده مستی خوش باش
با ماهرخی اگر نشستی خوش باش
چون عاقبت کار جهان نیستی است
انگار که نیستی چو هستی خوش باش

Dün gece çömlekçi tezgâhına gittim,
iki bin küp gördüm, kimi dile gelmiş, kimi suskun.
Ansızın bir küp bir feryat kopardı:
"Hani çömlekçi, hani küp alan, hani küp satan?"

در کارگه کوزه‌گری رفتم دوش
دیدم دو هزار کوزه گویا و خموش
ناگاه یکی کوزه برآورد خروش
کو کوزه‌گر و کوزه‌خر و کوزه فروش

Zamanın günleri o kişiden utanır ki
günlerin gamıyla gönlü dar oturur.
Sen billur kadehte çengin nağmesiyle şarap iç,
billur taşa çarpmadan önce.

ایام زمانه از کسی دارد ننگ
کو در غم ایام نشیند دلتنگ
می خور تو در آبگینه با ناله چنگ
زان پیش که آبگینه آید بر سنگ

Kara toprağın özünden Zühal’in doruğuna dek
bütün büyük müşkülleri çözdüm.
Zor düğümleri hileyle çözdüm;
her düğüm çözüldü, ecel düğümünden başka.

از جرم گل سیاه تا اوج زحل
کردم همه مشکلات کلی را حل
بگشادم بندهای مشکل به حیل
هر بند گشاده شد به جز بند اجل

Gül harmanından daha taze bir servi boyluyla
şarap kadehini ve gül eteğini elden bırakma,
ecel yeliyle ansızın olmadan önce
ömür gömleğimiz, gül gömleği gibi.

با سرو قدی تازه‌تر از خرمن گل
از دست منه جام می و دامن گل
زان پیش که ناگه شود از باد اجل
پیراهن عمر ما چو پیراهن گل

Ey dost, gel, yarının gamını yemeyelim,
şu bir anlık ömrü ganimet sayalım.
Yarın bu fena kervansarayından göçünce,
yedi bin yaşındakilerle baş başayız.

ای دوست بیا تا غمِ فردا نخوریم
وین یک دمِ عمر را غنیمت شمریم
فردا که ازین دیرِ فنا درگذریم
با هفت‌هزارسالگان سربه‌سریم

İçinde şaşkın olduğumuz bu felek çarkını
hayal feneri sayarız benzetmece.
Güneşi kandil bil, âlemi de fener;
biz o suretleriz ki içinde şaşkınız.

این چرخ فلک که ما در او حیرانیم
فانوس خیال از او مثالی دانیم
خورشید چراغ دان و عالم فانوس
ما چون صوریم کاندر او حیرانیم

Uykudan kalk, bir şarap içelim,
zamandan bir sıkıntı çekmeden önce,
çünkü bu inatçı yüzlü çark ansızın bir gün
bir su içecek kadar bile zaman vermez.

برخیز ز خواب تا شرابی بخوریم
زان پیش که از زمانه تابی بخوریم
کاین چرخ ستیزه روی ناگه روزی
چندان ندهد زمان که آبی بخوریم

Kalkayım ve saf şaraba azmedeyim,
yüzümün rengini hünnap rengine çevireyim.
Bu fazlalık işleyen aklın yüzüne
bir avuç şarap vurayım da uyusun.

برخیزم و عزم باده ناب کنم
رنگ رخ خود به رنگ عناب کنم
این عقل فضول پیشه را مشتی می
بر روی زنم چنانکه در خواب کنم

Toprak döşeğinde uyuyanları görüyorum,
yerin altında gizlenenleri görüyorum.
Yokluk ovasına ne kadar bakarsam,
gelmemiş olanları ve gitmiş olanları görüyorum.

بر مفرش خاک خفتگان می‌بینم
در زیرزمین نهفتگان می‌بینم
چندانکه به صحرای عدم مینگرم
ناآمدگان و رفتگان می‌بینم

Ne zamana dek her günkü aklın tutsağı olalım?
Dünyada ha yüz yıllık, ha bir günlük olalım.
Şu tastan bize şarap ver, biz
çömlekçi tezgâhında küp olmadan önce.

تا چند اسیر عقل هر روزه شویم
در دهر چه صد ساله چه یکروزه شویم
در ده تو بکاسه می از آن پیش که ما
در کارگه کوزه‌گران کوزه شویم

Madem bizim yerimiz bu dünyada kalıcı değil,
şarapsız ve sevgilisiz olmak büyük bir hatadır.
Ne zamana dek kadîm ve hâdisten umut ve korkum?
Ben gidince dünya, ha hâdis, ha kadîm.

چون نیست مقام ما در این دهر مقیم
پس بی می و معشوق خطائیست عظیم
تا کی ز قدیم و محدث امیدم و بیم
چون من رفتم جهان چه محدث چه قدیم

Güneşi çamurla örtemem,
zamanın sırlarını söyleyemem.
Düşünce denizimden akıl bir inci çıkardı ki
korkudan onu delemem.

خورشید به گل نهفت می‌نتوانم
و اسرار زمانه گفت می‌نتوانم
از بحر تفکرم برآورد خرد
دری که ز بیم سفت می‌نتوانم

Düşman yanlışlıkla dedi ki ben filozofum;
Tanrı bilir ki onun dediği değilim.
Ama madem bu gam yuvasına gelmişim,
sonunda hiç olmazsa kim olduğumu bileyim.

دشمن به غلط گفت که من فلسفیم
ایزد داند که آنچه او گفت نیم
لیکن چو در این غم آشیان آمده‌ام
آخر کم از آنکه من بدانم که کیم

Biziz ki sevincin aslı ve gamın madeniyiz,
adaletin sermayesi ve zulmün özüyüz.
Alçağız ve yüceyiz, kemaliz ve eksiğiz,
paslanmış aynayız ve Cem’in kadehiyiz.

مائیم که اصل شادی و کان غمیم
سرمایهٔ دادیم و نهاد ستمیم
پستیم و بلندیم و کمالیم و کمیم
آئینهٔ زنگ خورده و جام جمیم

Ben şarabı ne yoksulluktan içmem,
ne rezillik ve sarhoşluk gamından içmem.
Ben şarabı gönül hoşluğu için içerdim;
şimdi ki sen gönlüme oturdun, içmem.

من می نه ز بهر تنگدستی نخورم
یا از غم رسوایی و مستی نخورم
من می ز برای خوشدلی میخوردم
اکنون که تو بر دلم نشستی نخورم

Ben saf şarapsız yaşayamam,
şarapsız ten yükünü çekemem.
Ben o anın kuluyum ki saki der:
"Bir kadeh daha al," ben de "alamam" derim.

من بی می ناب زیستن نتوانم
بی باده کشید بارتن نتوانم
من بنده آن دمم که ساقی گوید
یک جام دگر بگیر و من نتوانم

Her bir süre biri çıkar ki "benim,"
nimetle, gümüşle ve altınla gelir ki "benim."
İşi bir gün düzene girince,
ansızın ecel pusudan çıkar ki "benim."

هر یک چندی یکی برآید که منم
با نعمت و با سیم و زر آید که منم
چون کارک او نظام گیرد روزی
ناگه اجل از کمین برآید که منم

Bir süre çocuklukta öğrenci olduk,
bir süre ustalıkta kendimizle şen olduk.
Sözün sonunu dinle, bize ne oldu:
topraktan geldik ve yele gittik.

یک چند به کودکی باستاد شدیم
یک چند به استادی خود شاد شدیم
پایان سخن شنو که ما را چه رسید
از خاک در آمدیم و بر باد شدیم

Bir gün dünyanın bağından azade değilim,
bir nefes kendi varlığımdan şen değilim.
Zamanın çıraklığını çok yaptım;
dünya işinde daha usta değilim.

یک روز ز بند عالم آزاد نیم
یک دمزدن از وجود خود شاد نیم
شاگردی روزگار کردم بسیار
در کار جهان هنوز استاد نیم

Geçen dünü hiç anma,
gelmemiş yarına feryat etme.
Gelmemişe ve geçmişe temel kurma,
şimdi hoş ol ve ömrü yele verme.

از دی که گذشت هیچ ازو یاد مکن
فردا که نیامده ست فریاد مکن
برنامده و گذشته بنیاد مکن
حالی خوش باش و عمر بر باد مکن

Ey göz, kör değilsen mezara bak,
bu fitne ve gürültü dolu âleme bak.
Şahlar, ulular ve büyükler toprağın altında;
ay gibi yüzler karınca ağzında, bak.

ای دیده اگر کور نئی گور ببین
وین عالم پر فتنه و پر شور ببین
شاهان و سران و سروران زیر گلند
روهای چو مه در دهن مور ببین

Kalk ve geçici dünyanın gamını yeme,
otur ve bir anı sevinçle geçir.
Dünyanın tabiatında bir vefa olsaydı,
başkalarından sana nöbet gelmezdi.

برخیز و مخور غم جهان گذران
بنشین و دمی به شادمانی گذران
در طبع جهان اگر وفایی بودی
نوبت بتو خود نیامدی از دگران

Madem insanın bu tuzlu çölde payı,
can çekişene dek gam yemekten başka değil;
mutlu o gönül ki bu dünyadan çabuk gitti,
rahat o kimse ki hiç dünyaya gelmedi.

چون حاصل آدمی در این شورستان
جز خوردن غصه نیست تا کندن جان
خرم دل آنکه زین جهان زود برفت
و آسوده کسی که خود نیامد به جهان

Gittim ki bu konakta zulüm çekmek,
elde yelden başka bir şey kalmayacak.
Ölümüme o sevinmeli ki
ecelin elinden azade olabilir.

رفتم که در این منزل بیداد بدن
در دست نخواهد به جز از باد بدن
آن را باید به مرگ من شاد بدن
کز دست اجل تواند آزاد بدن

Bir rind gördüm yerin sırtına oturmuş,
ne küfür, ne İslam, ne dünya, ne din;
ne hak, ne hakikat, ne şeriat, ne yakîn —
iki cihanda kimin var bu cesaret?

رندی دیدم نشسته بر خنگ زمین
نه کفر و نه اسلام و نه دنیا و نه دین
نه حق نه حقیقت نه شریعت نه یقین
اندر دو جهان کرا بود زهره این

Bir kemikle akbaba gibi kanaat etmek,
alçağın sofrasına asalak olmaktan yeğdir.
Kendi arpa ekmeğinle, hak ki daha iyi,
her aşağılığın bulaşığı ve süzmesi olmaktansa.

قانع به یک استخوان چو کرکس بودن
به ز آن که طفیل خوان ناکس بودن
با نان جوین خویش حقا که به است
کالوده و پالوده هر خس بودن

Bir topluluk din yolunda düşünceye dalmış,
bir topluluk yakîn yolunda zanna düşmüş.
Korkarım ki bir gün bir ses gelir:
"Ey habersizler, yol ne odur ne bu."

قومی متفکرند اندر ره دین
قومی به گمان فتاده در راه یقین
میترسم از آن که بانگ آید روزی
کای بیخبران راه نه آنست و نه این

Gökte bir öküz var, adı Pervin;
bir öküz daha gizli yerin altında.
Aklının gözünü aç, yakîn gözüyle:
iki öküzün altında üstünde bir avuç eşek gör.

گاویست در آسمان و نامش پروین
یک گاو دگر نهفته در زیر زمین
چشم خردت باز کن از روی یقین
زیر و زبر دو گاو مشتی خر بین

Felekte Tanrı gibi elim olsaydı,
bu feleği ortadan kaldırırdım,
yeniden başka bir felek öyle yapardım ki
özgür kişi gönül dileğine kolayca erişirdi.

گر بر فلکم دست بدی چون یزدان
برداشتمی من این فلک را ز میان
از نو فلکی دگر چنان ساختمی
کازاده بکام دل رسیدی آسان

Zamana uyup gelenlerden söz dinleme,
saf şarap iste, süse gelenlerden.
Yükselip gelenler tek tek gittiler;
kimse geri gelenlerden nişan vermiyor.

مشنو سخن از زمانه ساز آمدگان
می خواه مروق به طراز آمدگان
رفتند یکان یکان فراز آمدگان
کس می ندهد نشان ز بازآمدگان

Şarap içmek ve iyilerin çevresinde dönmek,
riyayla zahitlik yapmaktan yeğdir.
Âşık ve sarhoş cehennemlik olacaksa,
o zaman cennetin yüzünü kimse görmeyecek.

می خوردن و گرد نیکوان گردیدن
به زانکه بزرق زاهدی ورزیدن
گر عاشق و مست دوزخی خواهد بود
پس روی بهشت کس نخواهد دیدن

Şen gönlü gamla yıpratmak olmaz,
kendi hoş vaktini dert taşıyla ezmek olmaz.
Kimse gaybı bilmez, ne olacağını;
şarap ve sevgili gerek ve dilekçe rahatlamak.

نتوان دل شاد را به غم فرسودن
وقت خوش خود بسنگ محنت سودن
کس غیب چه داند که چه خواهد بودن
می باید و معشوق و به کام آسودن

Çarkla omuz ölçüşen o saray,
şahların dergâhına yüz koyduğu o saray —
gördük ki kubbesinde bir üveyik
oturmuş diyordu: "Ku ku ku ku."

آن قصر که با چرخ همیزد پهلو
بر درگه آن شهان نهادندی رو
دیدیم که بر کنگره‌اش فاخته‌ای
بنشسته همی گفت که کوکوکوکو

Bizim gelip gitmemizden ne fayda,
ömür umudumuzun ipinden ne atkı?
Dünyanın nice nazik başları ve ayakları
yanıyor ve toprak oluyor — hani dumanı?

از آمدن و رفتن ما سودی کو
وز تار امید عمر ما پودی کو
چندین سروپای نازنینان جهان
می‌سوزد و خاک می‌شود دودی کو

Benim ve senin temiz canımız tenden gidince,
benim ve senin mezarımıza iki kerpiç korlar;
sonra da başkalarının mezar kerpici için
benim ve senin toprağımızı bir kalıba çekerler.

از تن چو برفت جان پاک من و تو
خشتی دو نهند بر مغاک من و تو
و آنگاه برای خشت گور دگران
در کالبدی کشند خاک من و تو

Şarap iç, çünkü felek benim ve senin helâkin için,
benim ve senin temiz canına bir kasıt taşır.
Yeşilliğe otur ve parlak şarap iç,
çünkü bu yeşillik benim ve senin toprağından çokça biter.

می‌خور که فلک بهر هلاک من و تو
قصدی دارد بجان پاک من و تو
در سبزه نشین و می روشن میخور
کاین سبزه بسی دمد ز خاک من و تو

Şaraptan başka her şeyden el çekmek yeğdir,
o da otağ güzellerinin elinden yeğdir.
Sarhoşluk, kalenderlik ve sapkınlık yeğdir;
bir yudum şarap aydan balığa dek her şeyden yeğdir.

از هر چه بجز می است کوتاهی به
می هم ز کف بتان خرگاهی به
مستی و قلندری و گمراهی به
یک جرعه می ز ماه تا ماهی به

Bak, sabah yeliyle gülün eteği yırtıldı,
bülbül gülün güzelliğinden neşelendi.
Gülün gölgesine otur, çünkü bu gül çokça
toprağa dökülür, biz de toprak olmuşuz.

بنگر ز صبا دامن گل چاک شده
بلبل ز جمال گل طربناک شده
در سایه گل نشین که بسیار این گل
در خاک فرو ریزد و ما خاک شده

Ne zamana dek şu gamı yiyeyim, var mı yok mu,
bu ömrü gönül hoşluğuyla geçireyim mi geçirmeyeyim mi?
Doldur şarap kadehini, çünkü bilmiyorum
şu içtiğim nefesi geri verecek miyim vermeyecek miyim.

تا کی غم آن خورم که دارم یا نه
وین عمر به خوشدلی گذارم یا نه
پرکن قدح باده که معلومم نیست
کاین دم که فرو برم برآرم یا نه

Bir yudum eski şarap yeni bir mülkten yeğdir,
şarap olmayan her yoldan dışarı çıkmak yeğdir.
Elde olmak Feridun’un tahtından yüz kez yeğdir;
küpün ağzındaki kerpiç Keyhüsrev mülkünden yeğdir.

یک جرعه می کهن ز ملکی نو به
وز هرچه نه می طریق بیرون شو به
در دست به از تخت فریدون صد بار
خشت سر خم ز ملک کیخسرو به

Dünyadan yiyeceğin ya da giyeceğin o kadar,
mazursun eğer onun peşinde çabalarsan.
Gerisi hepsi bedava, değmez, dikkat et,
değerli ömrü ona satmayasın.

آن مایه ز دنیا که خوری یا پوشی
معذوری اگر در طلبش میکوشی
باقی همه رایگان نیرزد هشدار
تا عمر گرانبها بدان نفروشی

Baharın gelmesinden ve kışın gitmesinden
varlığımızın yaprakları dürülüp gidiyor.
Şarap iç! Gam yeme, çünkü hakîm buyurdu:
dünyanın gamları zehir gibi, panzehiri şarap.

از آمدن بهار و از رفتن دی
اوراق وجود ما همی گردد طی
می خور! مخور اندوه که فرمود حکیم
غمهای جهان چو زهر و تریاقش می

Bir çömlekçiden bir kez küp aldım,
o küp her sırdan söz açtı:
"Bir şahtım ki altın kadehim vardı;
şimdi her mahmurun küpü oldum."

از کوزه‌گری کوزه خریدم باری
آن کوزه سخن گفت ز هر اسراری
شاهی بودم که جام زرینم بود
اکنون شده‌ام کوزه هر خماری

Ey dört ve yedinin ürünü olan,
yedi ve dörtten hep hararet içinde olan,
şarap iç, çünkü sana bin kereden fazla dedim:
gittin mi geri gelmen yok, gittin gitti.

ای آنکه نتیجهٔ چهار و هفتی
وز هفت و چهار دایم اندر تفتی
می خور که هزار بار بیشت گفتم
باز آمدنت نیست چو رفتی رفتی

Ey gönül, sen muamma sırlarına erişemezsin,
bilge zekilerin nüktesine erişemezsin.
Burada yakut şarapla bir cennet yap,
çünkü orada, cennet olan yere ha erişirsin ha erişmezsin.

ایدل تو به اسرار معما نرسی
در نکته زیرکان دانا نرسی
اینجا به می لعل بهشتی می ساز
کانجا که بهشت است رسی یا نرسی

Ey dost, hakikati benden bir söz dinle:
yakut şarapla ol ve gümüş tenli biriyle.
Çünkü dünyayı yaratanın kaygısı yok
senin gibinin bıyığından ve benim gibinin sakalından.

ای دوست حقیقت شنواز من سخنی
با باده لعل باش و با سیم تنی
کانکس که جهان کرد فراغت دارد
از سبلت چون تویی و ریش چو منی

Keşke dinlenecek bir yer olsaydı,
ya da bu uzun yolun bir ulaşılacak sonu olsaydı.
Keşke yüz bin yıl sonra toprağın gönlünden
yeşillik gibi umut yeşerecek olsaydı.

ای کاش که جای آرمیدن بودی
یا این ره دور را رسیدن بودی
کاش از پی صد هزار سال از دل خاک
چون سبزه امید بر دمیدن بودی

Dün gece kaşi sürahisini taşa vurdum,
sarhoştum ki bu çılgınlığı yaptım.
Sürahi bana hâl diliyle diyordu:
"Ben senin gibiydim, sen de benim gibi olacaksın."

بر سنگ زدم دوش سبوی کاشی
سرمست بدم که کردم این عیاشی
با من به زبان حال می‌گفت سبو
من چون تو بدم تو نیز چون من باشی

Umut dalında bir meyve bulsaydım,
kendi ipimin de bir ucunu bulsaydım.
Ne zamana dek varlık zindanının darlığından?
Keşke yokluğa doğru bir kapı bulsaydım.

بر شاخ امید اگر بری یافتمی
هم رشته خویش را سری یافتمی
تا چند ز تنگنای زندان وجود
ای کاش سوی عدم دری یافتمی

Kadehi ve sürahiyi al, ey gönül alan,
azade otur ekin tarlasında ve ırmak kıyısında.
Nice değerli kişiyi kötü huylu çark
yüz kez kadeh, yüz kez sürahi yaptı.

بر گیر پیاله و سبو ای دلجوی
فارغ بنشین بکشتزار و لب جوی
بس شخص عزیز را که چرخ بدخوی
صد بار پیاله کرد و صد بار سبوی

Bir ihtiyar gördüm meyhanede,
dedim: "Gidenlerden bir haber vermez misin?"
Dedi: "Şarap iç, çünkü bizim gibi nicesi
gitti de bir haber geri gelmedi."

پیری دیدم به خانهٔ خماری
گفتم نکنی ز رفتگان اخباری
گفتا می خور که همچو ما بسیاری
رفتند و خبر باز نیامد باری

Ne zamana dek beşin ve dördün sözü, ey saki?
Zoru ha bir, ha yüz bin, ey saki.
Hepimiz toprağız, çengi düzenle, ey saki;
hepimiz yeliz, şarabı getir, ey saki.

تا چند حدیث پنج و چار ای ساقی
مشکل چه یکی چه صد هزار ای ساقی
خاکیم همه چنگ بساز ای ساقی
بادیم همه باده بیار ای ساقی

Ne yana bakarsam bakayım,
bahçede Kevser’den bir ırmak akıyor.
Ova cennet gibi — Kevser’i az an;
cennette otur cennet yüzlü biriyle.

چندان که نگاه می‌کنم هر سویی
در باغ روان است ز کوثر جویی
صحرا چو بهشت است ز کوثر کم گوی
بنشین به بهشت با بهشتی رویی

Hoş ol, çünkü senin sevdanı dün pişirdiler,
senin arzundan dün vazgeçtiler.
Ne anlatayım ki senin isteğinle dün
yarınki işinin kararını dün verdiler.

خوش باش که پخته‌اند سودای تو دی
فارغ شده‌اند از تمنای تو دی
قصه چه کنم که به تقاضای تو دی
دادند قرار کار فردای تو دی

Çömlekçi tezgâhına bir düşünce ile gittim,
çarkın basamağında ustayı ayakta gördüm.
Cesaretle küpe kulp ve ağız yapıyordu
padişahın kellesinden ve dilencinin elinden.

در کارگه کوزه‌گری کردم رای
در پایه چرخ دیدم استاد بپای
میکرد دلیر کوزه را دسته و سر
از کله پادشاه و از دست گدای

Gönlümün kulağına felek gizlice dedi:
"Kazadan gelen hükmü benden mi bilirsin?
Kendi dönüşümde eğer elim olsaydı,
kendimi bu başı dönmüşlükten kurtarırdım."

در گوش دلم گفت فلک پنهانی
حکمی که قضا بود ز من میدانی
در گردش خویش اگر مرا دست بدی
خود را برهاندمی ز سرگردانی

İçinde bir zararı olmayan o şarap küpünden
bir kadeh doldur, iç, bana ver bir tane daha.
Ondan önce, ey güzel, ki bir yol kıyısında
benim ve senin toprağımızı bir çömlekçi küp yapar.

زان کوزهٔ می که نیست در وی ضرری
پر کن قدحی بخور بمن ده دگری
زان پیشتر ای صنم که در رهگذری
خاک من و تو کوزه‌کند کوزه‌گری

Gelişim kendimden olsaydı, gelmezdim,
gidişim de bana bağlı olsaydı, ne zaman giderdim?
Bu viran kervansarayda daha iyi olurdu ki
ne gelseydim, ne gitseydim, ne de olsaydım.

گر آمدنم بخود بدی نامدمی
ور نیز شدن بمن بدی کی شدمی
به زان نبدی که اندر این دیر خراب
نه آمدمی نه شدمی نه بدمی

Buğday özünden bir ekmek olsa,
iki batman şaraptan ve bir koyun budundan,
bir lale yanaklıyla ve bir bahçe köşesinde —
bu öyle bir zevk ki her sultanın haddi değil.

گر دست دهد ز مغز گندم نانی
وز می دو منی ز گوسفندی رانی
با لاله رخی و گوشه بستانی
عیشی بود آن نه حد هر سلطانی

Feleğin işi adaletle tartılmış olsaydı,
feleğin bütün hâlleri beğenilir olurdu.
Çarkın işlerinde adalet olsaydı,
fazilet ehlinin gönlü ne zaman incinirdi?

گر کار فلک به عدل سنجیده بدی
احوال فلک جمله پسندیده بدی
ور عدل بدی بکارها در گردون
کی خاطر اهل فضل رنجیده بدی

Aman, ey çömlekçi, ayıksan dur;
ne zamana dek insan çamurunu horlarsın?
Feridun’un parmağını ve Keyhüsrev’in avucunu
çarka koymuşsun — ne sanıyorsun?

هان کوزه‌گرا بپای اگر هشیاری
تا چند کنی بر گل مردم خواری
انگشت فریدون و کف کیخسرو
بر چرخ نهاده‌ای چه می‌پنداری

Sabah şarabı vaktinde, ey uğurlu güzel,
bir türkü düz ve şarabı öne getir,
çünkü toprağa yüz binlerce Cem ve Keyd düşürdü
bu tirmahın gelişi ve dey’in gidişi.

هنگام صبوح ای صنم فرخ پی
برساز ترانه‌ای و پیش‌آور می
کافکند بخاک صد هزاران جم و کی
این آمدن تیرمه و رفتن دی

Rubailer

Bu bölümü alıntıla

Bu projeyi destekleyin